( 1 ) مكنّف عمليقى ناميده شده ( مراصد الإطلاع ) . در عالم اسلام دو تا حمص وجود دارد يكى حمص شام و ديگرى حمص اسپانيا . اهالى حمص شام مشهورند به قلّت عقل . [ 18 ]
83 ) انطاكيه : از بلاد اقليم چهارم كه طول آن س - يه [ 60 درجه و 15 دقيقه ] و عرض آن له - ن [ 35 درجه و 50 دقيقه ] . شهرى است بزرگ داراى چشمهها و باروهاى عظيم كه پنج كوه و قلعهاى درون آن جاى دارد . در بيرون شهر رود عاصى و رود اسود در يك بستر جارى است . قبر حبيب نجّار آنجاست ؛ ( تقويم البلدان ، 282 ) . شهرى وسط است و از اقليم چهارم و هواى به غايت خوب دارد ؛ ( نزهة القلوب ) . نام باستانى آن آنتيوخيا ، در جنوب تركيه ، 22 كيلومترى ساحل مديترانه . آنتيوخيارا سلوكوس اوّل در حدود سيصد قبل از ميلاد بنا كرد و به نام پدرش آنتيوخوس نام نهاد . انطاكيه در تاريخ مسيحيّت به سبب شوراهاى دينى كه در آنجا تشكيل شده اهميّت دارد . در آنجا بود كه پيروان عيسى براى اوّل بار مسيحى خوانده شدند ؛ ( مصاحب ) .
84 ) حجر : از بلاد اقليم سوّم كه طول آن س - ل [ 60 درجه و 30 دقيقه ] و عرض آن كح - ل [ 28 درجه و 30 دقيقه ] . ميان كوهها قرار گرفته كه اين كوهها را اثالب گويند . اين همان كوههاست كه حاجيان شام هنگام عزيمت به مكّه بر آنها فرود آيند . ميان آن دو [ يعنى ، حجر و وادى القرى ] بيش از پنج روزه راه است و روايت شده كه رسول خدا ( ص ) از نوشيدن آب آن نهى فرموده ؛ ( تقويم البلدان ، 120 ) . . . نام سرزمين قوم ثمود است نزديك به وادى القرى بين مدينه و شام ؛ ( معجم البلدان ، 2 ) . . . و ديه حجر از توابع وادى القرى است ؛ ( نزهة القلوب ، 15 ) .
85 ) هاشم بن عتبة بن أبى وقّاص : ملقّب به مرقال از صحابهء حضرت محمّد ( ص ) . وى برادرزادهء سعد بن أبى وقّاص و از سرداران عرب بود . در روز فتح مكّه اسلام آورد و بعد از فتح شام به آنجا رفت . عمر وى را براى كمك به سعد بن أبى وقّاص به عراق فرستاد . در جنگ يرموك چشمش آسيب ديد و به اعور مشهور گشت . وى در جنگهاى على ( ع ) شركت داشت و به كمك وى شمشير مىزد . هاشم فاتح جنگ جلولاء است . . . [ 19 ]
86 ) غفار : شعبهاى است از قبيلهء كنانه و ابو ذرّ [ جندب بن جناده ] غفارى از اصحاب رسول ( ص ) از اين شعبه است ؛ ( معين ) .
87 ) جهينه : اسم قبيلهاى است . قبيلهء دوّم از قضاعه و از بنو جهينه بن زيد بن ليث بن سود بن أسلم بن الحاقى بن قضاعه و آن قبيلهاى است بسيار بزرگ و نسبت بدان جهنى است ؛ ( صبح الأعشى به نقل دهخدا ) .
88 ) در مورد اينكه بلال آزاد كردهء ابو بكر است شواهد تاريخى بسيارى در دست هست .
مقدّسى گويد « . . . و مولاى او [ بلال ] اميّة بن خلف جمعى او را شكنجه مىداد و ابو بكر روزى از آنجا مىگذشت گفت : تا چند اين مسكين را شكنجه مىدهى ؟ اميّه
هامش
[ ( 18 ) ] رك : نامهء تنسر ، 287 .
[ ( 19 ) ] رك : دهخدا .