( 1 ) عقب نشستند ؛ ( مصاحب ) .
103 ) خطىّ : خطّ نام ناحيهاى است در حوالى بحرين كه در آنجا نيزههاى خوب مىساختند و آنها را نيزههاى خطى مىگويند . [ 25 ]
104 ) يعقوبى در مروج الذهب مىگويد « . . . و [ ابو بكر ] عثمان را فرمود كه سند ولايت عهدش [ ولايتعهدى عمر ] را بنويسد و نوشت . . . » ( تاريخ يعقوبى ، 2 ، 17 ) .
105 ) در اغلب كتب تاريخى چنين آمده كه ابو بكر قبل از صحبت با طلحه در مورد انتخاب عمر خطّاب به امر خلافت با عبد الرّحمان بن عوف و عثمان بن عفّان مشورت كرده و نظر مثبت ايشان را در اين مورد دانسته بود . [ 26 ]
106 ) اين كه عمر خطّاب در قبول امر خلافت تمايل نداشته مطلبى است كه قول ابن اثير خلاف آن را مىرساند ؛ چه « . . . چون عهدنامه [ عهدنامهء خلافت عمر ] نوشته شد ابو بكر دستور داد كه آن را در ملاء عام بخوانند . مردم را جمع كردند . ابو بكر عهدنامه را به دست غلام خود داد .
عمر هم همراه او بود . عمر كه رسيد ، به مردم گفت : هان گوش فرا داريد كه خليفهء پيغمبر در نصيحت و تربيت شما مجاهده كرده و چيزى فرونگذاشته . . . » ( كامل ، 2 ، 176 ) .
107 ) مسعودى در مورد آخرين صحبت ابو بكر مىگويد ، « . . . [ ابو بكر ] وقتى به حال احتضار افتاد گفت : از هيچ چيز تأسّف ندارم مگر سه كار كه كردم و آرزو دارم [ كه ] نكرده بودم .
سه كار كه نكردم و آرزو دارم [ كه ] كرده بودم و سه چيز كه آرزو دارم از رسول اللّه ( ص ) پرسيده بودم . . . ؛ ( مروج الذهب ، 1 ، 658 ) .
108 ) علّت مرگ ابو بكر را در ديگر كتب تاريخى بدين صورت مىخوانيم ، « . . . و سبب وفات وى آن بود كه يهودان برنج با حريرهء زهر آلود به او خورانيدند و حارث بن كلده با وى از آن بخورد و آنگاه دست از غذا بداشت و به ابو بكر گفت : غذاى زهر آلود خوردى كه زهر يك ساله داشت . و او پس از يك سال درگذشت . . . ؛ ( طبرى ، 4 ، 1562 ؛ كامل ، 2 ، 164 ؛ مروج الذهب ، 1 ، 658 ؛ حبيب السّير ، 1 ، 462 ؛ ناسخ التواريخ ، 2 ، 124 ) . . . و بعضى گويند وى در روزى سرد غسل كرد و سپس تب كرد و مرد ؛ ( آفرينش و تاريخ ، 5 ، 83 ) .
109 ) جزئيات كفن و دفن ابو بكر در تواريخ مذكور است . [ 27 ]
110 ) اكثر مورّخين روز وفات ابو بكر را بيست دوّم يا بيست سوّم جمادى الآخر سال سيزدهم ذكر كردهاند .
هامش
[ ( 25 ) ] رك : ثمار القلوب ثعالبى ؛ سياستنامه ، 414 .
[ ( 26 ) ] رك : كامل ، 2 ، 173 ؛ ناسخ التواريخ ، 2 ، 214 .
[ ( 27 ) ] رك : كامل ، 2 ، 164 ؛ ناسخ التواريخ ، 2 ، 515 .