( 1 ) 76 ) معاذ بن جبل : ابن جبل بن عمرو بن أوس أنصارى خزرجىّ مكنّى به أبو عبد الرّحمان از صحابهء جليل القدر و عالم به حلال و حرام بود . در جوانى اسلام آورد و در جنگهاى بدر و احد و خندق حضور داشت . پيغمبر ( ص ) او را پس از غزوهء تبوك به عنوان قاضى و راهنما به سوى اهل يمن گسيل داشت و در نامهاى به اهل يمن چنين نوشت : من بهترين كسان خويش را پيش شما فرستادم . و معاذ تا هنگام رحلت حضرت محمّد ( ص ) در يمن بود . در طاعون عمواس وفات يافت . از معاذ يك صد و پنجاه و هفت حديث نقل شده است ؛ ( اعلام زركلى به نقل دهخدا ) .
77 ) شرحبيل بن حسنه : نجاشى به همراهى امّ حبيبه وى را خدمت رسول اللّه ( ص ) فرستاد و در خلافت ابو بكر عامل او در بلاد شام در تحت امر و نهى خالد بن وليد بود ؛ ( دهخدا ) .
78 ) يزيد بن ابى سفيان : مكنّى به ابو خالد از صحابه بود . چون بهترين فرد سفيانيان بود به يزيد الخير معروف گرديد . روز فتح مكّه اسلام آورد و در غزوهء حنين شركت كرد . در عهد خلافت ابو بكر با عمرو عاص و خالد بن وليد در جنگ با روميان و در شكست دادن آنها شركت داشت . وى از مادر از معاوية بن ابى سفيان جدا بود و به سال نوزده هجرى به مرض طاعون درگذشت ؛ ( قاموس الأعلام تركى ، 6 ) .
79 ) قيس بن هبيرة المرادىّ : ابن هبيرة بن هلال بجلىّ از صحابيان و از قهرمانان دلاور عرب است . در ايّام خلافت عمر و عثمان در قادسيّه و غير آن از وى در ضمن فتوحات اسلامى داستانها نقل كنند . او در مقدمهء سپاه سعد بن ابى وقّاص به عراق رفت و در جنگ نهاوند حضور يافت . در جنگ صفّين با امير المؤمنين على بود و در آن جنگ به سال سى و هفت قمرى به قتل رسيد . خواهرزادهء عمرو بن معدى كرب است ؛ ( النووى ، 2 ؛ اعلام زركلى ، 2 ، به نقل دهخدا ) .
80 ) ثنيّة الوداع : نام تپهاى بود مشرف بر مدينه كه در آنجا مسافرين بين مدينه و مكّه از يك ديگر خداحافظى مىكردند ؛ ( معجم البلدان ) .
81 ) هرقل : نام يكى از سلاطين روم است و چنان كه سلاطين روم را در اين زمان قيصر مىگويند در قديم هرقل مىگفتند و اين لغت رومى است ؛ ( برهان قاطع ) . هراكليوس اوّل امپراطور روم شرقى متولّد در حدود 575 ميلادى . وى جانشين فكاس امپراتور گرديد و با خسرو پرويز شاهنشاه ساسانى جنگ كرد ؛ ( حاشيهء برهان قاطع ، تصحيح معين ) .
82 ) حمص : از بلاد اقليم چهارم كه طول آن سا [ 61 درجه ] و عرض آن لد - ك [ 34 درجه و 20 دقيقه ] . شهرى است از قواعد شام . در خارج شهر ، در فاصلهاى كمتر از يك ميل رود مقلوب ، كه همان رود ارنط است ، مىگذرد ؛ ( تقويم البلدان ، 286 ) . . . حمص يا امسا شهرى است در غرب سوريه به فاصلهء يك و نيم كيلومترى رود اورونتس [ نهر العاصى ] در جنوب حماة . از ابنيهء عمدهء آن مسجد شهر است كه اصلا كليسا بود . در 1908 مقبرهاى به سبك تركى به يادبود خالد بن وليد فاتح شام ، كه در اين شهر درگذشت ، برپا گرديد ؛ ( مصاحب ، 1 ) . حمص به نام كسى كه آن را بنا نهاده يعنى حمص بن
الفتوح ( فارسي ) — صفحة 941
مساهمون: أحمد بن أعثم الكوفي
ص٩٤١