( 1 ) صادر كرد و أشعث در داخل لشكر على ( ع ) حكميّت را بر على ( ع ) تحميل و أشتر را از فيصلهء كار معاويهء ملعون بازداشت .
534 ) اين خطبه در نهج البلاغه ضبط نشده لكن در شرحى كه فيض الاسلام بر نهج البلاغه آورده در خطبهء شمارهء 65 ، سخنان امام علىّ بن ابى طالب ( ع ) را كه در آخرين روز جنگ صفّين - يعنى روزى كه شبش ليلة الهرير بود - خطاب به اصحاب و لشكر عراق ايراد فرموده و با عنوان « در آداب جنگ » معروف است ، ضبط شده .
535 ) ابن ابى الحديد در اينجا از قول ابو حيان توحيدى و طبرى نقل مىكند كه گفتهاند اين « خزيمه » كه در صفّين به شهادت رسيده غير از خزيمه ذو الشهادتين است بلكه يكى ديگر از صحابه است ، آنگاه بر تعصب آنها و تبعيّت از هوى و هوسشان تأسّف مىخورد و مىگويد : تمام كتب حديث و رجال گواهند كه خزيمة بن ثابت غير از همين شخص معروف ، [ شخص ] ديگرى در بين صحابه نبوده است . سپس مىافزايد : كسانى كه مىخواهند از امير المؤمنين طرفدارى كنند چه نياز به اين دارند كه بخواهند با خزيمه ، أبو هيثم ، عمّار ، و ديگران على ( ع ) را بر حقّ بدانند ، زيرا اگر مردم با چشم انصاف و سالم على ( ع ) را ببينند ، مىفهمند كه اگر امام ( ع ) تنها در يك طرف ؛ و همهء مردم در طرف ديگر به مبارزه با او برخاسته باشند ، على بر حقّ است و آنها همه بر باطل ؛ ( شرح ابن ابى الحديد ، 10 ، 109 به نقل ترجمهء گويا و . . . ) .
536 ) كميل بن زياد : ابن زياد نخعى ، از اصحاب امير المؤمنين علىّ بن ابى طالب ( ع ) .
( ناظم الاطبّاء ) ابن زياد بن نهيك النخعى ، تابعى و از ثقات اصحاب علىّ بن ابى طالب ( ع ) است . شريف و ميان قوم خويش مطاع بود . در جنگ صفّين همراه على ( ع ) بود ، در كوفه سكونت اختيار نمود و به وسيلهء حجّاج كشته شد . احاديثى از او نقل شده است ؛ ( اعلام زركلى ) . صاحب سرّ على ( ع ) است كه بعض فرق صوفيّه سلسلهء خرقهء خود را به دو منتهى كنند و دعاى كميل منسوب به اوست ؛ ( دهخدا ، كف - كلمبه ، 212 ) .
537 ) اين خطبه در نهج البلاغه ضبط نشده است .
538 ) ابن أبى الحديد مىنويسد : « أشعث در ميان اصحاب امام ( ع ) همانند عبد اللّه بن ابى در بين اصحاب پيغمبر بود كه هر كدام در زمان خود رئيس منافقان بودند » ( شرح ابن ابى الحديد ، 1 ، 297 ) . و در تاريخ يعقوبى آمده « . . . پس ، على ( ع ) گفت : اينان اهل قرآن نيستند . ليكن أشعث كه معاويه از او دلجويى كرده و به او نامه نوشته و او را به سوى خويش خوانده بود زبان به اعتراض گشوده و گفت . . . » ( تاريخ يعقوبى ، 2 ، 90 ) [ 44 ] .
539 ) حصين بن منذر : حصين ، مصحّف حضين است . حضين پسر زياد بن حارث رقاشى ملقب به ابو ساسان كه كنيهاش ابو محمّد است . از فرماندهان ، و سرداران على ( ع ) بود در صفّين و
هامش
[ ( 44 ) ] براى مطالعهء نقش نفاق افگنى اشعث بن قيس رك : ترجمهء گويا و . . . ، 1 ، 295 - 299 ؛ ترجمهء الغارات ، 244 و پا 245 - 247 .