( 1 ) باش كه تو را خواهند ستود يا به آرامش خواهى رسيد » . اين اشعار را به عنوان مثال براى تأثير عجيبى كه شعر مىتواند بر اعمال انسان داشته باشد ، آوردهاند . . . » ( دانشنامهء ايران و اسلام ، 3 ، 423 ) [ 50 ] .
545 ) اين خطبه در نهج البلاغه ضبط نشده است .
546 ) اين نامه بدين صورت در نهج البلاغه ضبط نشده . نامهاى كه على ( ع ) در رابطه با حكم قرار دادن قرآن به معاويه مىفرستد به شمارهء 48 در نهج البلاغه آمده و در آخر نامه حضرت مىفرمايد :
« . . . و قد دعوتنا إلى حكم القرآن و لست من أهله ، و لسنا إيّاك أجبنا ، و لكنّا أجبنا القرآن فى حكمه . . .
يعنى ، . . . و تو ما را به حكم قرآن دعوت نمودى با اينكه اهل قرآن نبودى ، و ما تو را پاسخ نداديم ، بلكه حكم قرآن را پذيرفتيم . . . » [ 51 ]
547 ) نامهء مزبور در نهج البلاغه ضبط نشده لكن نامهء شمارهء 39 خطاب به عمرو عاص است كه امام در آن عمرو عاص را بر اثر گمراهى و پيروى از معاويه سرزنش كرده و مىفرمايد :
. . . فإن يمكّن اللّه منك و من ابن أبى سفيان اجزكما بما قدّمتما . . .
يعنى ، . . . پس اگر خدا مرا بر تو و پسر ابى سفيان مسلّط ساخت ، شما را به كيفر مىرسانم . . . [ 52 ]
548 ) أبو موسى أشعرى پيش از جنگ صفّين حديثى نقل كرده و گفته بود ، « فتنهها پيوسته بنى اسرائيل را بالا و پايين مىبرد تا دو حكم انتخاب كردند و آنها حكمى دادند كه مورد رضايت پيروان ايشان نبود ، اين امّت [ اسلام ] را نيز پيوسته فتنهها بالا و پايين مىبرد تا دو حكم انتخاب كنند و آنها حكمى دهند كه پيروانشان از آن راضى نباشند . » و سويد بن عفله به دو گفت : اگر به دوران حكميّت رسيدى ، مبادا يكى از دو حكم باشى . و او گفت : در اين صورت خدا در آسمان مفرّى و در زمين محلّى براى من ننهد . در اين ايّام [ ايّام حكميّت ] سويد او را بديد و گفت : اى ابو موسى ، گفتهء خود را به ياد دارى ؟
گفت : از خدا عافيت بخواه ؛ ( مروج الذهب ، 2 ، 750 ) [ 53 ] .
549 ) جريان كامل صلح حديبيه [ 54 ] 550 ) دومة الجندل : موضعى است فاصل ميان شام و عراق . در هفت منزلى دمشق و سيزده منزلى مدينه ؛ ( تقويم البلدان ، 113 ) . شهرى نزديك تبوك كه امروز آن را جوف نامند .
( دهخدا ) واحهاى در جوف يا جوف السرحان در شمال عربستان بر انتهاى وادى سرحان .
در دورهء جاهليّت مردم آن ود را مىپرستيدند ؛ . . . ( مصاحب ، 1 ، 1010 ) .
551 ) أبو اليسر بن . . . انصارى : كعب بن عمرو بن عباد بن عمرو بن عثمان ابو سواد الغنم
هامش
[ ( 50 ) ] در مورد تمثل معاويه به اشعار عمرو بن اطنابه رك : پيكار صفّين ، 540 ، 553 .
[ ( 51 ) ] رك : شرح نهج البلاغه فيض الاسلام ، نامهء 48 ؛ 980 .
[ ( 52 ) ] رك : شرح نهج البلاغه فيض الاسلام ، نامهء 39 ، 953 .
[ ( 53 ) ] نيز رك : تاريخ يعقوبى ، 2 ، 93 ؛ ناسخ التواريخ ، 3 ، 430 ؛ شرح ابن ابى الحديد ، 13 ، 313 - 316 به نقل ترجمهء گويا و . . .
[ ( 54 ) ] رك : سيرت رسول اللّه ، 2 ، 809 ؛ مصاحب ، 1 ، 835 ؛ دهخدا ، ح - حييى ، 393 - 395 ؛ حبيب السير ، 1 ، 297 به بعد .