( 1 ) از حوادث مهمّ كه بعدها در اين ولايت اتّفاق افتاد قيام و قتل يحيى بن زيد بود ؛ ( مصاحب ) .
296 ) مرو الرود : از اقليم چهارم است . طولش از جزاير خالدات صز [ 97 درجه ] و عرض آن از خطّ استوا لو - ك [ 36 درجه و 20 دقيقه ] . از قصبات آن پنج ديه بوده كه سلطان ملكشاه ساخت ؛ ( نزهة القلوب ، 195 ) . از مرو تا مرو الرود پنج منزل راه است ؛ ( البلدان ) .
مرو كوچك از زمان امير تيمور تاكنون خراب است ولى در قرن چهارم مرو الرود - همان مرو كوچك كه به اين اسم خوانده مىشد - بزرگترين شهرهاى آن ناحيهء آباد به شمار مىآمد و آن ناحيه چهار شهر ديگر داشت كه . . . ؛ ( لسترنج ، 431 ) .
297 ) كوشك أحنف : به فاصلهء يك روزه راه از مرو الرود و در همان ساحل قصر موسوم به قصر أحنف در ناحيهء مرو بزرگ واقع بود . . . اكنون محلّ قصر احنف همانجاست كه ايرانيان آن را مروچك يعنى مرو كوچك گويند ؛ ( لسترنج 431 ) . قصر أحنف در يك منزلى آن [ مرو الرود ] است بر سر راه بلخ . قصر احنف را آبها و بستانهاى نيكو است ؛ ( تقويم البلدان ، 531 ) .
298 ) طالقان : طالقان خراسان ، از بلاد اقليم چهارم ، طول آن فح - كه [ 85 درجه و 25 دقيقه ] و عرض آن لد - م [ 34 درجه و 40 دقيقه ] . شهرى است در بزرگى چون مرو الرود ، ميان بلخ و مرو الرود ؛ ( تقويم البلدان ، 532 ) . در سه منزلى مرو الرود از سمت بلخ شهر طالقان است كه اسمى از آن در نقشه باقى نمانده . . . نزديك طالقان دهكدهء جندويه واقع بود كه به قول ياقوت در قرن دوّم هجرى نخستين جنگى كه ميان ابو مسلم و هواداران بنى اميّه به وقوع پيوست و شهرت بسيار يافت در آن محلّ صورت گرفت ؛ ( لسترنج ، 449 ) .
توضيح : غير از طالقان خراسان طالقان ديگرى نيز وجود دارد بين قزوين و ابهر .
299 ) بلاذرى پيمان صلح بين احنف و امير مرو الرود را چنين بيان مىكند : مرزبان آنجاى كه از فرزندان يا از خويشان باذام فرمانرواى يمن بود نامه به احنف نوشت كه « اسلام باذام مرا به صلح دعوت مىكند . » و احنف به شصت هزار درهم با ايشان صلح كرد ؛ ( فتوح البلدان ، 289 ) .
300 ) بلخ : از بلاد اقليم چهارم ، طول آن صا [ 91 درجه ] و عرض آن لو - ما [ 36 درجه و 41 دقيقه ] . شهرى است در سرزمينى هموار . نهرى دارد موسوم به دهاس [ ده آسيا ] .
علما و ائمّهء و صلحايى كه از بلخ برخاستهاند به شماره درنيايند ؛ ( تقويم البلدان ، 534 ) .
. . . بلخ ملقّب به امّ البلاد ، چهارمين ربع خراسان است . مقدّسى گويد در كتابهاى ايرانى آن را بلخ باشكوه ناميدهاند . شهر هفت دروازه دارد نوبهار ، ميدان ، آهن ، هندوان ، يهود ، شتبند ، و يحيى . . . . امروز بلخ از شهرهاى بزرگ مهمّ افغانستان است و مزار شريف كه گويند قبر حضرت علىّ بن ابى طالب ( ع ) است در آنجا مىباشد . . . [ 2 ]
هامش
[ ( 2 ) ] رك : لسترنج ، 445 - 449 .