( 1 ) معارف يونانى به مسلمين از ابتداى دورهء اسلام . » ( مصاحب ) .
204 ) سقلابيّه . [ 13 ]
205 ) بسر بن ارطاة : متوفى به سال 86 هجرى از بيدادگران عرب و از طرفداران جدّى معاويه بوده . همين شخص است كه در يمن اولاد عبيد اللّه بن عبّاس را به دست آورده با وضعى فجيع آنان را كشت و مرثيهاى كه مادرشان در حقّ اين فرزندان گفته ، بسيار مؤثر است . آن مرثيه با اين مطلع شروع مىشود :
ها من أحسّ من ابنىّ اللّذين هما * كالدّرتين تشظّى عنهما الصدف
( مروج الذهب ، 2 ، 66 ) .
206 ) حرّان : از اقليم چهارم است . طولش از جزاير خالدات عه [ 75 درجه ] و عرض آن از خط استوا لد [ 34 درجه ] . از فخشد بن سام بن نوح ( ع ) ساخت . در حرّان قوم صابيان بوده است ؛ ( نزهة القلوب ، 122 ) . « . . . حرّان شهر بسيار قديمى در بين النهرين بين اورفه و رأس العين كه حاليهء به فاصلهء 35 كيلومترى جنوب شرقى تركيهء آسيايى واقع است . حرّان منزل ابراهيم پيغمبر بوده است . . . نام آن در كتيبههاى ميخى به صورت حرانو [ راه ] آمده است ولى حرّان عمدتا به عنوان مركز پرستش سين [ خداى ماه ] معروف بوده كه پادشاهان آشور در آراستن معبد او مىكوشيدند . شهرت جاودانى حرّان به سبب فلاسفه و دانشمندانى است كه در دورهء اسلامى از آن برخاستند و از معروفترين آنها ثابت بن قره و فرزندان و نوادگان او و بتانى است . » ( مصاحب ) .
207 ) رأس العين : از ديار ربيعه است و از اقليم چهارم . طولش از جزاير خالدات عج - ك [ 73 درجه و 20 دقيقه ] و عرض آن از خطّ استوا لد - ك [ 34 درجه و 20 دقيقه ] . . . ؛
( نزهة القلوب ، 122 ) . « . . . شهرى است خرّم و اندر وى چشمههاى بسيار . از آن چشمهها پنج رود برخيزد و به يك جا گرد شود ، آن را خابور خوانند و آنگه اندر فرات افتد . »
( حدود العالم ، 156 ) . « . . . شهرى در سوريه بر رود خابور در ولايت قديم الجزيره . ايرانيان دو بار آن را ويران كردند . [ 578 و 580 ميلادى ] . در جنگهاى صليبى در حدود سال 523 ه ق به دست صليبيون افتاد . امير تيمور شهر را گرفت و تاراج كرد . . . » ( مصاحب ) .
208 ) خابور : خابور يا خابور اكبر از ريزابههاى عمدهء فرات كه در جنوب شرقى تركيهء آسيايى و شمال شرقى سوريه جارى است و در قرقيسيا به فرات مىريزد . ناحيهاى كه خابور ( مخصوصا مسير سفلاى آن ) از آن مىگذرد به حاصلخيزى معروف بوده است ؛ ( مصاحب ) .
. . . و آب اين رود از چشمههاى رأس العين فراهم آيد و بسيارى از شهرها كه اين رود از آنجا گذرد بدان نام موسوم شده است ؛ ( معجم البلدان ، 2 ، 334 . )
توضيح : موضعى كه در متن از آن ياد كرده شده ، نام گرفته از همين رود است .
209 ) قرقيسيا : از اقليم چهارم ، طولش از جزاير خالدات عد - م [ 74 درجه و 40 دقيقه ] و عرض
هامش
[ ( 13 ) ] در مورد احوال سقلابيان رك : مروج الذهب ، 1 ، 393 .