( 1 ) بعد از فتح يرموك ) عمواس رو به انحطاط گذاشت ؛ ( مصاحب ) « . . . از شهرهاى فلسطين كه طاعون معروف زمان عمر كه گويند بيست و پنج هزار نفر تلفات داشت از اين قصبه ظهور كرد . » ( حاشيهء البلدان ) .
188 ) رمله : از بلاد اقليم سوّم ، طول آن نو - ن ( 56 درجه و 50 دقيقه ) و عرض آن لب - م [ 32 درجه و 40 دقيقه ] . شهرى است از فلسطين از بناهاى سليمان بن عبد الملك كه با بيت المقدّس يك روزه راه فاصله دارد ؛ ( تقويم البلدان ، 258 ) . « . . . قصبهء فلسطين است .
جايى است با نعمت و شهرى بزرگ . » ( حدود العالم ، 173 ) . « . . . و آن را نهر كوچكى است كه شرب اهالى از آن است و نهر ابو فطرس در دوازده ميلى آن واقع شده و شرب اهالى رمله از آن چاهها و از حوض و مغاكهايى است كه آب باران در آن جارى مىشود . » ( البلدان ، 107 ) . « . . . در جنگهاى صليبى پيكارها بر سر تصرّف آن روى داد .
صلاح الدين أيّوبى آن را ويران نمود . در 1798 مركز فرماندهى ناپلئون اوّل بود . در 1948 نيروهاى اسرائيلى آن را گرفتند و . . . » ( مصاحب ) .
189 ) مرگ أبو عبيده بر اثر طاعون و مكاتبات او و عمر خطّاب جهت نجات جان أبو عبيده از خطر طاعون . [ 11 ]
190 ) امّا ابن اثير مىگويد : « . . . عبد الرّحمان بن عوف گفت ، پيغمبر فرمود : اگر شنيديد كه مرض و با در يك سرزمين نازل شده ، هرگز آن زمين را قصد مكنيد و اگر اين مرض در شهرى و يا محلّى كه شما در آن اقامت داريد واقع شد ، شما آن شهر را ترك مكنيد . . . » ( كامل ، 2 ، 406 ) .
191 ) اشاره است به اين داستان كه روزى جبرئيل ( ع ) پيش حضرت آمد و گفت : فناى امّت تو به طعن است يا به طاعون ؟ پيغمبر ( ص ) همى گفت : خدايا فناى طاعون ؛ ( رك : طبرى ، 5 ، 1871 ؛ كامل ، 2 ، 407 ) .
192 ) عبد الرحمان بن غنم : عبد الرحمان . . . بن كريز الأشعرى اهل فلسطين كه در عصر خود فقيه شام بود . وى در زمان حيات حضرت رسول ( ص ) متولّد و به دستور عمر خطّاب به شام رفت تا امور دينى مسلمين آنجا را عهدهدار شود . او از بزرگان تابعين بود و به سال 78 ه . ق درگذشت ؛ ( اعلام زركلى ) .
193 ) به نظر ديگر مورّخين اوّلين اقدام عمرو عاص خارج كردن لشكر مسلمين از عمواس بود ؛ چه « . . . چون [ معاذ ] بمرد ، عمرو عاص جانشين او شد و به سخن ايستاد و گفت : اى مردم ، اين بيمارى وقتى بيايد ، چون آتشى شعلهور شود ، از آن به كوهستانها گريزيد . . . آنگاه برون شد و كسان برون شدند و پراكنده گشتند ، و خدا طاعون را از آنها برداشت . چون عمر خطّاب از رأى عمرو عاص خبر يافت به خدا آن را ناخوش نداشت ؛ ( طبرى ، 5 ، 1870 ؛ كامل ، 2 ، 405 ) .
هامش
[ ( 11 ) ] رك : طبرى ، 5 ، 1868 ؛ كامل ، 2 ، 404 .