( 1 ) ( كامل ، 2 ، 290 ؛ طبرى ، 5 ، 1778 ) .
« . . . و مقارن آن حال [ محاصره ] زلزلهء عظيم در حمص واقع شده بسيارى از ابنيهء قلعه انهزام يافت و ثبات متوطنان آن بنيان متزلزل گشته طالب مصالحه شدند و . . . »
( حبيب السّير ، 1 ، 468 ) .
153 ) عمّوريّه : از اقليم پنجم است . طولش از جزاير خالدات سو [ 66 درجه ] و عرض از خطّ استوا مح [ 48 درجه ] و در تلفظ انگوريّه خوانند . در جامع الحكايات گويد كه [ عمّوريّه را ] قسطاس قيصر روم ساخت و در آن زمين گنجى يافته بود و بر عمارت آن شهر صرف كرد ؛ ( نزهة القلوب ، 112 ) . بيشتر مردم عمّوريّه از تركمانان است . عمّوريّه شهرى است كه به دست معتصم گشوده شد . در مورد فتح عمّوريّه به دست معتصم حكايت جالبى است كه در ص 174 - 175 تجارب السلف آمده .
154 ) عاد : از قبايل قديم عرب كه مورّخان عرب آن را جزء عرب بائده [ نابود شده ] شمردهاند ، و در زبان عربى به قدمت آن مثل زدهاند . اين مورّخان عاد و ثمود را از اولاد ارم بن سام بن نوح گفتهاند و به عقيدهء آنان دو عاد وجود داشته ؛ يكى عاد اولى كه شاخههاى فراوان داشته و اين شاخهها از هزار متجاوز بوده است و بعد از هلاك ايشان قبيلهء عاد ديگرى ظاهر شد كه آن را عاد ثانيه گفتهاند . ظاهرا اين مطلب از آيهء
وَ أَنَّهُ أَهْلَكَ عاداً الْأُولى
« سورهء نجم » استنباط شده است ؛ ( مصاحب ) .
155 ) ثمود : نام يكى از قبايل قديم عرب كه مسكن آن در موصل ميان حجاز و شام بوده و نام اين قبيله مانند قبيلهء عاد در رديف طلسم آمده است . اين قوم از فرزندان ثمود بن جاثر بن ارم بن سام بن نوح ( ع ) است كه بتپرست بودند و خداى تعالى صالح پيامبر را بدانان فرستاد و او مردمان را به خدا خواند و به اعجاز شترى ماده از تخته سنگى برآورد ولى قوم ثمود در بتپرستى عناد كردند و آخر سر آن شتر را پى كردند و در اين موقع عذاب صيحه بر ايشان فرود آمد و آن آوازى بود سخت مدهش كه دلهاى آنان در سينهها ببريد و بمردند ، و زمانى كه پيغمبر ( ص ) از نزديكى زمينهاى ثمود مىگذشت مسلمانان را از درآمدن بدان ملك و آشاميدن آن آب منع فرمود ؛ ( قاموس الاعلام ) .
156 ) يرموك : واديى است ميان نهر اردن و بحر لوط ، واقع در شام كه به سبب جنگى كه در عهد خلافت ابو بكر در آنجا روى داد سخت مشهور است . ( قاموس الاعلام ) واديى است به ناحيهء شام . . . ؛ ( منتهى الارب ) .
157 ) در مورد همراهان خالد در ناسخ التواريخ مىخوانيم « . . . پس ، خالد از سران لشكر صد كس اختيار كرد مرقال بن هشام و عتبة بن العاص و . . . بدين گونه صد تن از شجاعان لشكر گزيده كرده و ايشان به اتّفاق خالد راه برگرفتند و . . . » ( ناسخ التواريخ ، 2 ، 281 ) .
158 ) سعيد بن زيد بن عمرو بن نفيل : سعيد بن . . . نفيل بن عبد العزّى از سابقان در اسلام و از عشرهء مبشره است . وى به سال 50 هجرى درگذشت ؛ ( اصابه ، 3 ، 96 به نقل دهخدا ) .
« . . . در فتح يرموك حاضر بود . در مكّه متولد و در مدينه وفات يافت . » ( زركلى ) .