( 1 ) 135 ) نظر طبرى ، بلاذرى ، و دينورى در مورد ارسال رسول از طرف لشكر اسلام به سوى لشكر عجم اين است كه سعد وقّاص تنها مغيرة بن شعبه را به عنوان رسول جانب رستم ، سپهسالار يزدجرد ، فرستاد نه پيش خود يزدجرد . . . ( طبرى ، 5 ، 1749 ؛ أخبار الطوال ، 131 ؛ فتوح البلدان ، 56 ) و مؤلّف آفرينش و تاريخ مقدّسى معتقد است كه پيش از جنگ قادسيّه دو نوبت رسول از طرف اعراب پيش ايرانيان آمده است . نوبت اوّل دستهاى است به سركردگى نعمان بن مقرّن كه پيش يزدگرد مىآيند و يزدگرد سبدى خاك به امير عرب سعد وقّاص مىفرستد و نوبت دوّم مغيرة بن شعبه بنا بن تقاضاى رستم و دستور سعد وقّاص پيش رستم مىرود . [ 7 ] ولى ابن اثير نظر اعثم كوفى را در كتاب تاريخ خود تأييد كرده است ؛ ( كامل ، 2 ، 224 ) .
136 ) اشاره است به آيهء 29 سورهء توبه « . . .
حَتَّى يُعْطُوا الْجِزْيَةَ عَنْ يَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ
» 137 ) اشاره است به بريدن كتف اعراب توسط شاپور ذو الأكتاف .
138 ) امّا قبل از سفارش يزدگرد به رستم در مورد بسيج لشكر جهت مقابله با لشكر اسلام ؛ رستم نارضايتى و نگرانى خود را در برخورد و رفتار يزدگرد با رسولان لشكر اسلام اعلام مىدارد ، و پيش بينى مىكند كه ايران به دست عرب خواهد افتاد . . . ؛ ( طبرى ، 4 ، 1656 ؛ ابن أثير ، 2 ، 227 ؛ يعقوبى ، 2 ، 26 ) .
139 ) دامس : شجاعت دامس . [ 8 ]
140 ) أبو المحجن ثقفى : عبد اللّه ( يا ملك يا عمرو ) بن حبيب ، شاعر عرب از قبيلهء ثقيف بود كه در شمار مخضرمون آمده است . وى پس از شركت در دفاع از طائف در مقابل حملهء حضرت محمّد ( ص ) و مجروح كردن يكى از پسران ابو بكر ( سال 8 هجرى ) در سال نهم هجرى اسلام آورد و در نبرد قادسيّه شركت جست . وى به سال پانزده هجرى توسط عمر به ناسع تبعيد شد و اندكى پس از آن وفات يافت . آوردهاند كه قبر او را در مرز آذربايجان يا جرجان ( گرگان ) ديدهاند . قطعاتى كه از اشعار او به جاى مانده مبيّن اصالتى در هنر او نيست و شهرت او به پاس خمريات اوست . شعر معروف : « چون درگذشتم ، مرا در پاى درخت انگور به خاك سپاريد . . . » به او منسوب شده است و تنها آن دسته از اشعار را كه ضمن آنها علنا با تحريم شراب در قرآن مخالفت كرده بايد جدّى تلقّى كرد و همين باعث گرديد كه عمر او را چندين بار تبعيد كند . . . ؛ ( دانشنامهء ايران و اسلام ، 8 ، 1096 ) .
141 ) راجع به اينكه چه كسى در استخلاص أبو محجن او را يارى كرده ، روايات مختلف است .
بلاذرى گويد « . . . أبو محجن از زبراء زن او [ سعد وقّاص ] خواست تا آزادش گرداند تا . . . » ( فتوح البلدان ، 58 ) . « . . . و چون أبو محجن كه در قصر عذيب [ كوشك قادسيّه ]
هامش
[ ( 7 ) ] رك : آفرينش و تاريخ ، ج 5 ، 182 - 184 .
[ ( 8 ) ] رك : ناسخ التواريخ ، ج 2 از كتاب دوم ، 318 - 321 .