همهء مردم سؤال مىشود از آنچه ميكنند ، و با ايشان بدا را شرط كرد كه اگر بخواهد تغيير دهد ( كه بواسطهء توجه به خدا و توبه و عبادت و بندگى خداوند آنها را از بدى به خوبى انتقال دهد و از فسق و فجور بتقوا و صلاح بكشاند ) و با أصحاب اليمين بدا را شرط نكرد « 1 » .
و هر دو ( از آب و خاك شيرين و شور و تلخ ) را به يكديگر مخلوط كرد و در پاى عرش آنها را جاى داد ، و أمر فرمود به چهار ملك كه موكلند بر باد شمال و دبور و صبا و جنوب كه بادها را بوزانند بر آن گلها ، و ايشان ( بنا بأمر خدا ) بادها را بر آن گلها وزانيدند و باصلاح آوردند و طبيعت چهارگانه را كه عبارتست از : سودا ، و خون ، و صفرا ، و بلغم ، در آن جاى نمودند و سودا از جهت باد شمالست و بلغم از جهت باد صبا و صفرا از جهت باد دبور و خون از جهت باد جنوبست ، و پس از اين طبيعتها بدن آدم ( و اولاد او ) تمام و كامل گرديد ، و بواسطه سودا زنده بودن را دوست داشت و حرص و طول أمل پيدا كرد ، و بسبب بلغم محبت بخوردنيها و آشاميدنيها و نيكوئيها و رفق و مدارا پيدا كرد ، و از ناحيهء صفرا غضب و سفاهت و نادانى و شيطنت و مكر و ظلم و جور و تكبر و خود پسندى و تمرّد و سرپيچى ( از كارها و حرفها ) و تعجيل در امور نمود و از جهت خون دوست داشت زنان را و مرتكب حرامها و شهوتها و لذتها گرديد .
و سپس آن حضرت فرمود كه : اين مطالب را در يكى از كتابهاى على عليه السّلام يافتم 2 - پدرم ميگفت حديث كرد مرا . . . از حضرت رضا عليه السّلام كه ميفرمود :
طبيعتها ( ى بشر ) چهار است اول - بلغم : و آن بمنزلهء دشمن جنگكننده است .
دوم - خون : و آن بمنزلهء غلامست كه گاه مىشود غلامى مولاى خود را ميكشد
هامش
« 1 » در موضوع بدا ( بفتح باء ) بحث مفصلى است و طالبين به ( 92 - 4 ) بحار و بفرهنگ لغات و اصطلاحات فلسفى دوست و دانشمند معاصر آقاى سيد جعفر سجادى و توحيد و عيون اخبار الرضا عليه السّلام رئيس المحدثين مرحوم شيخ صدوق مراجعه فرمايند