هنوز وفادارى نسبت به دولت رسوخ نكرده بود . علاوه بر اين خوارزمشاه با مالياتهاى عديده پشت مردم اين سرزمين وسيع را خم كرده و ناگزير براى حفظ آرامش سپاهيانش را در سراسر كشور گسترده بود . لشكرها هريك بهتنهائى ضعيفتر از آن بود ، كه بتواند در برابر انبوه مغولان ايستادگى كند « 1 » ، و سپاهيان ترك خوارزمشاه نيز اغلب به لشكريان خان مغول ، كه همنژادشان بودند ، مىپيوستند « 1 - » ، و به اين ترتيب روحيهء مقاومت را در ديگر سپاهيان نيز متزلزل مىساختند . با اينهمه روشن نيست ، كه چرا خوارزمشاه با همهء توانائيش شتابزده رو به فرار نهاد ، و از مقابلهء با مغولان هراسيد ، در حالىكه پسرش جلال الدين كه قدرت پدر را هم نداشت در برابر آنان ايستاد و حتى به پيروزى - هائى هم رسيد .
بههرحال چنگيز خان توانسته بود ، ميان خوارزمشاه و اميران لشكرش تخم بدبينى بپاشد ، و اين خود همكارى بين شاه و سپاهيان را دشوار مىنمود « 2 » .
در اين حال توشى بر سقناق و شهرهاى ديگر تسلط يافت ، و در همهجا امور دولت را به مغولان سپرد . دستهاى ديگر از سپاهيان مغول به فرماندهى اولاغ نوين و سكتوفناكت « 2 - » را تصرف كرد ، و با وجود مقاومت قهرمانانهء تيمور ملك فرمانده خجند بر اين شهر نيز دست يافتند . مغولان به منظور جبران كمبود وسايل محاصره تمام سكنهء اطراف را جمعآورى كردند و مجبورشان نمودند ، تا استحكامات خود را نابود -
هامش
( 1 ) - نسوى 37 - 35 .
( 2 ) - نسوى 37 ص ب .
( 1 - ) -Paul Horn : Geschichte Irans in islamischer Zeit , S . 562 ( im " GrundriB der iranischen philologie " , hrsg . von Wilhelm Geiger und Ernst Kuhn , Band II , StraBburg 1904 , S . 551 - 604 ) .در اين اثر ذكر مىشود ، كه چون ميان نوح دوم پادشاه سامانى و هارون الحسن ايليغ خان جنگ درگرفت ، حكام ترك هرات و خراسان به ولىنعمت خود نوح خيانت كردند ، و به ايليغ خان كه او نيز ترك بود ، پيوستند .
( 2 - ) - نقشهء حملات مغولان بسپاهيان خوارزمشاه :Martin , Army . p . 63