درآمده بود ، رهسپار بخارا شد . سپاه وى صد و پنجاه تا دويست هزار تن بود « 1 » . شهر بخارا فقط مدتى كوتاه مقاومت كرد ، و سهشنبه چهارم ذى الحجه 616 هجرى تسليم گرديد ، اما قلعهء آن دوازده روز بيشتر ايستادگى كرد « 2 » . مغولان آن دسته از ساكنان شهر را كه قادر به جنگ بودند ، به اسارت بردند ، و بقيه را قتل عام كردند « 3 » ، و از اين راه امكان هر نوع شورشى در پشت سپاهيان مهاجم از ميان رفت « 4 » . سمرقند نيز « 5 » كه در شرق بخارا واقع و بيشتر بناهايش از چوب بود ، و خوارزمشاه فرصت نيافت دور آن برج و باروئى برپا كند ، در 10 محرم 617 ه . ق . به چنگ دشمن افتاد « 6 » .
زيرا نيروهائى كه خوارزمشاه به آنجا فرستاده بود ، تحت آن شرايط تاب مقاومت نداشت « 7 » . از آن گذشته چنگيز خان پس از فتح اترار توانست سپاهيان خود را تقويت كند « 8 » . بدينگونه استحكامات خوارزمشاه يكى پس از ديگرى سقوط كرد ، اما وى پس از پيروزى ناچيزى بر مغولان در جنوب جيحون اميدوار گرديد ، كه بتواند قلاع از دسترفته را از چنگ دشمن بازستاند .
مغولان اين پيروزى سريع را مرهون عواملى گوناگون بودند . در قلمرو پهناور خوارزمشاه كه ديرى از بنياد آن نمىگذشت ، همانطور كه ابن اثير نيز اشاره مىكند « 9 » ،
هامش
- يوبرت 114 . حاكمى كه بازرگانان را كشته بود ، خود نيز بقتل رسيد ؛ :Kaare Gronbech Chinggis Khans Eroberung af Persien efter des Mongolske Kilder in Ost og West Afhanlinger tilegnede Prof . Arthur Christensen , Kopenhagen 1945 , S . 94 - 104 .( 1 ) -Barthold , Turk . 404اينطور تخمين مىزند .
( 2 ) - جوينى ج 1 : 83 - 75 ؛ رشيد الدين / برزين د 84 - 78 ؛ ابو الفرج 407 ص ب .
( 3 ) - جوزجانى 339 ص ب ؛ ابو الفدا ج 4 :
278 - 276 ؛Bar Hebraeus 437 f .( 4 ) - بروايت جوينى ج 1 : 92 احتمال شورش مىرفت .
( 5 ) - ابن اثير ج 12 : 240 ( محرم 617 ) - جوينى ج 1 : 96 و رشيد الدين / برزين د 90 - 85 ( ربيع الاول 618 ) اما اين تاريخ به نظر دير مىرسد . ر ك :Barthold , Turk 411 - 414 .( 6 ) - نسوى 35 ص ب .
( 7 ) - ابن اثير ج 12 : 238 ؛ جوينى ج 1 :
91 ؛ ابو الفرج 408 ص ب ؛ ميرخواند / يوبرت 112 .
( 8 ) - جوينى ج 1 : 95 - 92 ؛Bar Hebraeus 444 f .( 9 ) - ابن اثير ج 12 : 235 .