سه روز بر نيشابور غلبه يافتند « 1 » . همدان كه شاه خوارزم به آن پناه برده بود ، پس از خروج شاه تسليم جبه شد « 2 » . سبتاى نيز در اين زمان قزوين را فتح كرد « 3 » . خوارزمشاه نيز به يكى از جزاير بحر خزر گريخت ، و مغولان چندى از نهانگاه او بىاطلاع ماندند « 4 » ، و گرنه بىترديد او را دنبال مىكردند . شاه خوارزم در آن جزيره چشم از دنيا بست « 5 » .
مغولان در اين هنگام به سوى مغرب تاختند « 1 - » . جبه به مازندران حمله برد و خرابىهاى فراوان در آن سرزمين به بار آورد . امير مغول مىخواست بر حرمسراى شاه خوارزم در مازندران دست يابد « 6 » . اگر چه رى داوطلبانه تسليم شد ، ولى مغولان گروه كثيرى از ساكنان آنجا را با خود بردند ، تا در نبردهاى آينده آنان را به كارزار بفرستند « 7 » .
زمستان سرد و پربرف پيشروى را بر مغولان دشوار كرد . در حالى كه مغولان در دشت مغان خيمه و خرگاه برپا كرده بودند ، مردم همدان بر حاكم مغول شوريدند و او را كشتند « 8 » . به همين جهت جبه در بهار سال بعد به عراق عجم حملهء سختى كرد .
در زمستان همان سال مغولان به آذربايجان و قفقاز لشكر كشيدند ، و پس از آنكه بر گنجه دست يافتند ، ديگر مانعى بر سر راهشان به گرجستان نبود . و سپاهيان
هامش
( 1 ) - جوينى ج 1 : 140 ص ب .
( 2 ) - جوينى ج 1 : 115 .
( 3 ) - ابن اثير ج 12 ، 244 .
( 4 ) - جوزجانى ص 341 گزارش مىدهد ، كه دقيقا از جريان مطلع نيست . قاطبهء مغولان نيز مدتها از مرگ محمد بىخبر ماند . ر ك : (Barthold , EI , I 897 und Turk . 424 - 426 :)
( 5 ) - ابن اثير ج 2 : 424 ؛ نسوى 47 ، رشيد الدين / برزين د 101 - 90 ؛ ابو الفدا ج 4 :
282 ، 296 ؛Bar Hebraeus 446 f .؛ مستوفى ج 1 : 497 ص ب .
( 6 ) - ابن اثير ج 12 :
243 ؛ جوينى ج 1 ، 114 ص ب ؛ جوزجانى 341 .
( 7 ) - ابن اثير ج 12 ، 244 ؛ جوينى ج 1 : 115 ؛ رشيد الدين / برزين د 134 ص ب .
( 8 ) - ابن اثير ج 12 : 248 ص ب ؛ جوينى ج 1 : 116 ؛ رشيد الدين / برزين د 135 .
( 1 - ) - اردبيل بر خلاف رى پس از مقاومت فراوان و دوبار حملهء مغولان بدست آنان افتاده ياقوت / قاهره ج 1 : 183 .