بىنتيجه مانده بود « 1 » به وقوع پيوست ، كه ناگزير مىبايست فرمانرواى مغول و سپاهيانش « 1 - » را بر عليه خوارزمشاه به حركت آورد . حاكم قلعهء اترار دستور داد بازرگانانى را كه چنگيز خان به قلمرو خوارزمشاه گسيل داشته بود ، دستگير سازند . و در ميان آنان حتى چند تن از اهالى خوارزم نيز بودند . او پس از بازجويى از دستگيرشدگان از خوارزمشاه اجازت طلبيد كه بازرگانان را نابود سازد و اموال آنان را ضبط كند . محمد خوارزمشاه بىتأمل با اين نيت سوء فرمانده خود موافقت نمود « 2 » ؛ ناگفته نماند كه چنگيز - خان در پيامش خوارزمشاه را « فرزند » خود خوانده « 3 » و خواسته يا ناخواسته خشم وى را برانگيخته بود ، چه در آن روزگار اين عنوان از رابطهء يك سرور با فرمانبردارش حكايت مىكرد « 4 » .
تنها يكى از بازرگانان توانست جان سالم بدر برد و سرگذشت همكارانش را در دربار خان مغول بازگو كند « 5 » . انگيزهء خوارزمشاه در اين بدرفتارى تنها آزمندى نبود ، بلكه مىخواست از گسترش روابط بازرگانى با خان مغول جلوگيرى كند ، تا اسلحه و سازوبرگ به سپاهيان چنگيز نرسد ، چه جاسوسان خوارزمشاه خبر داده بودند كه مغولان سرگرم ساختن اسلحه هستند « 6 » . و نيز خوارزمشاه به وسيلهء همين جاسوسان آگاهى يافت ، كه لشكريان چنگيز نيرومندتر از آنند كه وى مىپنداشته است . از اينرو
هامش
( 1 ) -Barthold in EI , I 895؛ جوينى ج 2 : 99 ص ص ب .
( 2 ) - جوينى ج 1 : 62 - 58 ؛ ابن اثير ج 12 : 236 ؛Bar Hebraus 414مستوفى ج 1 496 ص ب ، 573 ؛Barthold , turk 26 - 37( 3 ) - نسوى 33 ؛ ميرخواند ج 5 : 24 ؛Vladimircov , Obsc . Stroj 61( 4 ) - ر ك : رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 88 ، حاشيهء 1 از ص 91 .
( 5 ) - جوينى ج 1 : 61 ؛ ابن اثير ج 12 : در ص 236 مىنويسد كه بازرگانان جملگى كشته شدند . اما در ص 237 روايت مىكند ، كه چند تن از آنان نزد خان مغول بازگشتند .
( 6 ) - ابن اثير ج 12 : 236 .
( 1 - ) - دربارهء قلمرو مغولان از زاويهء ديد چينىها ر ك :Francke IV , 424 - 429 ; Zeki Velidi Togan : Mogallar Cingiz ve turkler , Konstantinopel 1941 . Arkadas Basimi 32 .