مقابله كرد . نبردهاى سوريه همه سرانجام به زيان مغولان پايان يافت ، و به اين ترتيب مصريان آسان تر مى توانستند اخبار پيروزى سپاهيان خود را گزارش دهند ، تا نويسندگانى كه در قلمرو مغولان مىزيستند ، خبر شكست فرمانروايان مغول را . واضح است ، كه در مورد ارقامى كه مصريان نقل مىكنند ، بايد احتياط كرد ، اما آثار آنانرا به هيچ وجه نمىتوان ناديده گرفت . اما مطالبى كه اين مورخان دربارهء اوضاع داخلى قلمرو ايلخانان نوشتهاند كم اهميت است . تنها در اين منابع واضح تر در مورد موجب مرگ فرمانروايان - اعم از شراب خوارگى و يا مسموميت - سخن مىگويند ، و احتمالاتى را كه در ايران دهان به دهان مىگشت ، اما كسى را جرأت نوشتن آن نبود ، بى پروا در آثار خود مى نويسند « 1 » . در اينجا از نام بردن يكايك مورخان صرف نظر مىكنيم ، چه آثار بسيارى از آنان هنوز چاپ نشده است . به طورى كه تيزن هوزن « 2 »
Tiesenhausen
مىنويسد ، برخى از قسمتهاى اين تواريخ با يكديگر مطالبقت كامل دارد . بخصوص فصولى كه مربوط به كشورهاى ديگر است - و به اين سبب چاپ اين آثار اصولا مقرون به صرفه نيست .
در اينجا فقط به ذكر نام مفضل كه يك قبطى مسيحى بود ( بايد توجه داشت ، كه از دين مفضل در نحوهء بيان مطالب در اثر وى « 3 » نشانى نيست « 4 » ) ، نويرى « 5 » ( كه بخش تاريخى دائرة المعارف وى هنوز چاپ نشده است ) و مقريزى « 6 » مىپردازيم . ابو الفدا « 7 » كه خود فرمانرواى حمات در سوريه بود و به اين سبب مستقيما با مغولان تماس داشته و به تفصيل دربارهء احوال آنان سخن گفته است ، داراى موقعيت خاص است . اما بايد
هامش
( 1 ) - ر ك : مثلا مفضل ج 3 : 93 ص ب .
( 2 ) فهرست منابع شمارهء 116 .
( 3 ) - فهرست منابع شمارهء 115 .
( 4 ) - وى از جمله دربارهء مرگ ارغون كه نسبت به مسيحيان محبتى داشت ، مىنويسد ، كه وى « سخت گمراه و بىدين بود » و « خداوند خواسته است دنيا را از شر وى نجات بخشد ، ( مفضل ج 2 : 550 ) و اين عقيده مسلمانان بوده است .
( 5 ) -Brockelmann II 139 f und VI 173 f .( 6 ) - فهرست منابع شمارههاى 113 و 114 .
( 7 ) - فهرست منابع شمارهء 112 .