دربارهء اوضاع ايران اطلاعاتى به دست نمىدهد ، درحالىكه به فهم اتفاقات سرحدى سوريه و آسياى صغير كمك مىكند - نوشتهء شاهزادهء ارمنى هيتونوس « 1 » كه بزبانهاى لاتين و فرانسهء باستانى موجود است ، اثرى است مملو از غرضورزى ، كه در جاى ديگر ارزش آن را بررسى خواهيم كرد .
«
Kcartclis Chovreha
» « 2 » تاريخ جالب گرجى نيز چون آثار نويسندگان ارمنستان صغرى تاريخ ملى را در رديف نخست قرار مىدهد ، اما ناگزير است به بحث دربارهء مغولان بپردازيم . گزارشهاى اين اثر در زمينهء اطلاعات سياسى مربوط به فرمانروائى مغولان از آثار ارمنى مفصلتر است . باوجود روابط دوستانه و همكارى نزديكى كه ميان گرجيان و مغولان حكمفرما بوده است ، تا به جائى كه نويسندهء گرجى از قول باتو مى نويسد ، كه گرجيان در نظر وى از تمام ملل مغلوب پر ارزشتر بودهاند « 3 » ، با اين همه اين نويسنده در برابر فاتحان مغول آن چنان واقعبين است « 4 » ، كه مىتواند نفوذ عوامل سياسى را در رفتار مغولان با وضوح بيشترى تشخيص دهد . اين اثر موقعيت خاص گرجستان را در ميان قلمرو ايلخانان از يك سو و خان دشت قپچاق از سوى ديگر روشن مىسازد . تاريخهاى مذكور در اين اثر دقيق نيست ، و به خصوص در بين سالهاى 1240 و 1255 م بىنظمى شديد در آن مشهود است .
از ميان منابع مغولى تاريخ «
Uan - tsau pi - si
» « 5 » بيشتر دربارهء آداب و رسوم مغولان و بينانگذارى امپراطورى چنگيزخان صحبت مىكند . اطلاعاتى كه در بارهء ايران نقل مىكند ، بىاهميت است . كتابهاى التون تبچى ( دكمهء زرين ) « 6 » و
هامش
( 1 ) - فهرست منابع شماره 65
( 2 ) - فهرست منابع شمارههاى 74 و 75
( 3 ) -Kartlis Chovreba I 356( 4 ) - ر ك 1484 ( فهرست منابع شمارهء 76Ozavaehaou( 5 ) - فهرست منابع شمارههاى 79 و 82 ؛ رك :Barthold Turk . 42 f .( 6 ) - فهرست منابع شمارهء 86