بارهبراوس و شايد تمام مسيحيانى كه در خارج از مقرّ خان مغول مىزيستهاند ، تا چه اندازه از انگيزههاى واقعى - و سياسى - رفتار مغولان بىاطلاع بودهاند . ما بايد پيوسته متذكر زمينهء انفعالى نويسندگان منابع سريانى باشيم . اما از سوى ديگر بايد دانست ، كه منابع اسلامى ما را از تمايل ايلخانان نسبت به مسيحيت و رفتار دوستانهء آنان با مسيحيان يكسره بىخبر مىگذارد ، و اين تنها منابع سريانى و ارمنى است ، كه ما را در اين زمينه از چگونگى امر آگاه مىسازد .
منابع ارمنى « 1 » را بايد به دو دسته تقسيم كرد . دربارهء نويسندگان ارمنستان بزرگ آنچه گذشت ، كاملا معتبر است . از اين منابع است ، كه ما قسمت اعظم اطلاعات موجود دربارهء سيمون ربان اتا
Simeon Rabban Ata
و اقدامات ارزندهء وى براى كمك به همكيشان « 2 » و نيز گروه روحانيون مسيحى كه مثلا در حضور هلاكو بودهاند ، به دست مىآوريم . اين منابع « 3 » بعلاوه حاوى اطلاعات دقيقى دربارهء اتفاقاتى است ، كه در قفقاز و آسياى صغير روى داده است .
ديد مذهبى ميان نويسندگان ارمنستان صغرى با نويسندگان ارمنستان بزرگ مشترك است ، و همين ديد موجب شده است ، كه در آثار اين نويسندگان رفتار مذهبى فرمانروايان مغول پايه و اساس قضاوت عمومى دربارهء آنان شود ، مثلا در اثر يكى از اين نويسندگان مىخوانيم : « هلاكو فرمانروائى خيرخواه بود و ميسيحان را دوست داشت « 4 » » . اما وجه امتياز نويسندگان ارمنستان صغرى « 5 » در اينست ، كه آنان در كشورى مجزا مىزيستند و تاريخ آن را در سر لوحهء تمام ملاحظات خود قرار مىدادند و مغولان را حامى و مددكار اين كشور قلمداد مىنمودند . اين منابع
هامش
( 1 ) - چون من به زبان ارمنى تسلط ندارم ، لذا از ترجمهء منابع تاريخى استفاده كردهام .
( 2 ) - رك :Pelliot , Papes 225 ff . Zyriak / Dulaurier 253 - 255( 3 ) - فهرست منابع شمارههاى 56 - 51 ، 60 ، 64 ، 70
( 4 ) -Malachias 32 f .( 5 ) - رك : فهرست منابع شمارههاى 59 - 75 ، 63 - 61 ، 67 - 65 .