و دييگو كوتو « 1 » كه به زبان پرتغالى نوشته شده است ، گزارش مىدهد . اين نوشتهها از تواريخ فارسى كه بعدا از بين رفته ، اقتباس گرديده است .
اثر ميرخواند « 2 » چون مدتى پس از اين عصر نگاشته شده است ، داراى ارزش محدودترى است . او گاهگاه مطالب را عينا از منابع مذكور نقل مىكند ، و يا آنكه آنها را از يكديگر تلفيق مىنمايد ، البته بدون توجه به اصول علمى نقد منابع تاريخى ( از جمله در مورد نقل لشكركشى چنگيز خان « 3 » ) . وى در تدوين بخش فرمانروايى ايلخانان در درجهء اول تاريخ وصاف و درجهء دوم جامع التواريخ رشيد الدين را مورد استفاده قرار داده است . او از سال 703 ه . ق . به بعد شرح وقايع را از ذيل جامع التواريخ تأليف حافظابرو مىگيرد ، و حتى گاهگاه عناوين فصول و مطالب را عينا رونويسى مىكند . اما بايد دانست ، كه ميرخواند در دبيرخانهء دولت به اسناد و مدارك دسترسى داشته و در تدوين تاريخ دورهء نخست سلطنت ايلخانان از اين منابع استفاده كرده است . باتوجه به فاصلهاى كه ميان زمان ميرخواند و عصر ايلخانان وجود داشته است و اينكه وى قادر بوده است مجموعهء تحولات را يك جا مورد مطالعه قرار دهد ، بر ارزش داورى او افزوده مىگردد .
از مطالعهء اثر خواند مير نيز نتيجهء مشابه به دست مىآيد « 4 » . وى از جمله مورخانى را كه به ابو سعيد نسبت رفتار خلاف شئون اسلامى دادهاند ، تخطئه مىكند ، و اين ايلخان را مسلمانى پرهيزگار مىداند « 5 » . بايد گفت ، كه خواندمير در شيوهء نگارش و نقل مطالب از جد خود ميرخواند تبعيت مىكند ، اما وى در برخى از موارد از جمله قانونگذارى غازان « 6 » خود مستقيما نوشتههاى رشيد الدين را مطالعه
هامش
( 1 ) -Diogo Coutoفهرست منابع شمارهء 155 .
( 2 ) - فهرست منابع شمارهء 16
( 3 ) - ركBarthold in E I , I 895 Storey II , S . 101 - 109( 4 ) - فهرست منابع شمارهء 21 . - رك :
شمارهء 24 .
( 5 ) - خواندمير 3 ، 76 .
( 6 ) - همچنين رك فهرست منابع