موضوع كه گذشته از سپاهيان مغول واحدهائى از جنگجويان مسيحى « 1 » و مسلمان « 2 » در حملات سرداران مغول شركت داشتهاند ، خود نشان مىدهد ، كه قاطبهء مردم به دين اسلام ايمان نياورده بودند ، چه در غير اين صورت ، يعنى چنانچه اكثريت سپاهيان مسلمان بودند ، ذكر اين مطلب نابجا بود .
گروه كثير و شايد اكثريت مغولان ، لااقل ظاهرا ، به دين بودا گرويده بودند .
بزرگان و اشراف عموما به اين دين ايمان آورده بودند . نشانهء بارز اين وضع آنست ، كه يكى از شيوخ به حال سردار سنقر الاشكر كه پس از ورود به خدمت سلطان مصر دين اسلام را پذيرفته بود ، تأسف مىخورد ، كه دوباره ( در ايران ) مجبور شده است ، مرتد ( يعنى پيرو دين بودا ) گردد « 3 » . رفتار تكودار نيز كه پس از جلوس بر تخت فرمانروائى در جمادى الاول 681 هجرى « 4 » تحت نفوذ شيخ عبد الرحمن دين اسلام را پذيرفت ، و نام احمد بر خود گذارد « 5 » ، مؤيد اين مطلب است . اگرچه وى با پيروان اديان ديگر رفتارى مسالمتآميز داشت ، اما با بودائيان سختگيرى شديد معمول داشت ، و معابد آنان را ويران كرد « 6 » . با اينهمه روحانيان آنانرا ( بر خلاف غازان ) تارومار نكرد « 7 » .
اشراف مغول در برابر ايلخان قيام كردند . اين مقاومت نشان مىدهد ، كه گروه بودائى ( و رويهمرفته ضد اسلامى ) در سايهء قدرت موجود اميد موفقيت داشت ، و نيز حاكى است ، كه ايمان پيروان اين دين در اين هنگام راسخ بوده است . چنانچه بخواهيم گزارش وصاف را مبنى بر اينكه احمد به سبب مسلمان بودن انتخاب شد « 8 » ، صحيح بدانيم ، بايد فرض كنيم ، كه در سال 681 ه . ق . گروه بزرگان مسلمان به حد
هامش
( 1 ) - ر ك : مفضل ج 1 : 524 - 523 .
( 2 ) - از جمله در جنگ با سپاهيان دشت قپچاق در سال 1266 م ( به روايت ميرخواند ج 5 : 85 ) و در جنگ خراسان در سال 1270 م ( ميرخواند ج 5 : 90 ) .
( 3 ) - مفضل ج 2 : 480 ص ب .
( 4 ) - مفضل ج 1 : 510 .
( 5 ) - ابو الفدا ج 5 : 62 ؛ ابن فوطى 432 ؛ مفضل ج 2 : 500 ص ص ب ؛ تاريخ سيستان 400 ؛ ميرخواند ج 5 : 97 .
( 6 ) - ميرخواند ج 5 : 99 .
( 7 ) - ر ك : مفضل ج 2 : 514 حاشيهء 6 .
( 8 ) - وصاف / هامر ج 1 : 215 .