در دست نداريم . لذا بايد ناگزير بطور عمومى از دين بودا صحبت كرد . مسلما طرز فكر مذهبى فرمانروايان ، كه موجب انتشار دينى بيگانه در ايران شد ، مشكلات فراوان ايجاد كرد « 1 » . ما در فصل ديگرى در اينباره بيشتر صحبت خواهيم كرد .
باتوجه به منابع موجود نمىتوان گفت ، كه آيا هلاكو و اباقا « 2 » حقيقتا پيرو دين بودا بودهاند « 3 » و آيا بودائيان ، و خاصه روحانيون بودائى آنانرا بودائى مىدانستند « 4 » ، يا اينكه فقط آداب و رسوم بودائيان را به كار مىبستند و اين دين را به عللى - مثلا به خاطر جلب توجه قاآن - رايج مىكردند . آنها با روحانيون بودائى بهخصوص لاماهاى تبتى بسيار محشور بودند ، و عبادتگاههاى بودائى ساختند « 5 » و ثروت فراوان در آنجا جا دادند « 6 » . معابد بودائى ظاهرا در سراسر ايران پراكنده بوده است ، چه گفته مىشود كه در سال 695 ه . ق . تعدادى از اين معابد ويران شده است . از قرار در اين معابد گروه كثيرى از روحانيون بودائى ساكن بودهاند . نفوذ اين روحانيان در فرمانروايان مغول شايان توجه بوده است . قدرت آنان در دورهء فرمانروائى ارغون به منتهاى شدت رسيد ، بهطوريكه ايلخان گذشته از دو تن وزيرش فقط روحانيون بودائى را به حضور مىپذيرفت « 7 » .
اينكه جوكى هندى ، كه ارغون در نتيجهء تمريناتى كه وى تجويز كرده بود ، مرد ، چه كسى بوده است « 8 » ، نمىتوان با قطعيت تعيين كرد .
بديهى است ، كه در آن زمان تمام افراد خانوادهء ايلخان بهخصوص زنان عديدهء اين خانواده متدين به دين بودا نبودهاند . برخى از اين زنان مسيحى بودند ، و رويهم - رفته مسيحيت در زندگى مغولان آن عصر داراى اهميت فراوان بوده است . سرقويتىبيكى « 9 » ،
هامش
( 1 ) -Bar Hebraeus 510 f .( 2 ) - رشيد الدين / وين 257 چ ص ب .
( 3 ) - اين نظرZyriak 507وVartan 306دربارهء هلاكوست . بههرحال بايد گفت كه وى به دين بودا علاقهء فراوان داشته است .
( 4 ) - ر ك : مفضل ج 1 : 372 ، حاشيهء 3 .
( 5 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 400 ؛Zyriak 507؛ ميرخواند ج 5 : 81 .
( 6 ) - ميرخواند ج 5 : 115 .
( 7 ) - دربارهء هلاكو نظرZyriak 507وVartan 306چنين است .
( 8 ) - رشيد الدين / كاترمر ج 1 : 184 ، حاشيهء 51 .
( 9 ) - جوينى ج 3 : 4 ؛ ابو الفرج 434 ؛ ميرخواند ج 5 : 54 ؛Bar Hebraeus 465 ..