در زمينهء شرح زندگى روزمرّهء مردم نيز كه بنا به گفتهء رشيد الدين فقر و مسكنت كامل در ميان آنان حكمفرما بود ، وضع بر همين منوال است . در تمام اين موارد شايان توجه است ، كه رشيد الدين يا اصولا ذكرى از علل نابسامانى نمىكند ، و يا تنها در كليات مىماند : خرابكارى مغولان و يا امتيازات خاص آنان « 1 » . غازان و الجايتو بىشك موافق نبودند ، كه علل فقر و بدبختى مردم در دوران فرمانروايى اجداد آنان به دقت مورد بحث قرار گيرد .
اثر رشيد الدين در دو جهت دنبال شده است . از يك سو كاشانى « 2 » به تفصيل و از ديد يك دربارى وقايع دوران فرمانروايى الجايتو از جمله رابطهء رشيد الدين با وزراء ديگر وضع گيلان ، « 3 » ماوراء النهر « 4 » و هندوستان « 5 » را نقل مىكند . اين اطلاعات را عموما در آثار ديگر نمىتوان يافت . از سوى ديگر حافظابرو در اثر خود بنام « ذيل تاريخ رشيدى » به شرح وقايع سلطنت مغولان تا سال 758 يعنى هنگامى كه بساط فرمانروايى اين قوم در ايران برچيده شد ، مىپردازد « 6 » . « ذيل تاريخ رشيدى » اثرى است ساده كه در آن بيشتر جنبهء سياسى وقايع مورد توجه بوده است ، و از نظر ارزش با كتاب رشيد الدين قابل قياس نيست . عبد الرزاق سمرقندى در تدوين فصل سلطنت ايلخانان از كتاب مطلع سعدين تنها از همين كتاب استفاده كرده است « 7 » ، و به اين جهت اثر وى حاوى مطلب تازهاى نيست .
تاريخ وصاف « 8 » ، بخصوص از نظر مقابله با تاريخ رشيد الدين ، كتاب بسيار
هامش
( 1 ) - از جمله مطالبى دربارهء ابهام موازين قانونى نقل مىگردد .
( 2 ) - فهرست منابع شمارهء 7 . - ر كBarthold , Turk . 46 f .( 3 ) - كاشانى 38 ر ، 38 چ تا 42 ر .
( 4 ) - كاشانى 98 ر تا 100 ر ، 130 ر تا 144 .
( 5 ) - كاشانى 117 ر تا 126 چ .
( 6 ) - در اين مورد تنها نسخهء خطى وين مورد استفاده بود ، كه به سال 741 ه . ق . ختم مىشود . پس از آن ترجمهء بيانى ( فهرست منابع شمارهء 9 ) به كار رفته است .
( 7 ) - رك :Felix Tauer : Archiv Orientalni Bd . IV , S . 254 ; Storey II , S . 293 , Anm . 2( 8 ) - فهرست منابع شمارههاى 10 و 11 . -Barthold , Turk . 48 f .