جلوه مىكند ، كه پس از قتل گيخاتو مىخواسته است به تاج و تخت فرمانروايى دست اندازد ، اما موفق نشده است « 1 » . از رفتار دوستانهء فرمانروايى مغول نسبت به پيروان دين مسيح و موقعيت مستحكم دين بودا در اثر رشيد الدين و مورخان ديگر ايرانى ذكرى نمىشود . به اين جهت نمىتوان نقش دين بودا را دقيقا شرح داد .
در بخشهاى تفصيلى كه رشيد الدين در آن به شرح اصلاحات غازان اختصاص داده است ، بايد بيشتر به اوضاعى كه غازان در هنگام به دست گرفتن سررشتهء امور با آن روبرو بوده و در تغيير آن كوشيده است ، توجه كرد . بديهى است ، كه رشيد الدين وزير متن قوانين و دستورات غازان را صحيح و كامل نقل كرده است « 2 » . اما چون رشيد الدين اثر خود را با ذكر واقعهء مرگ ناگهانى غازان ( 703 ) پايان مىدهد ، ديگر ذكرى از عدم موفقيت دستگاه حكومت در اجراى اين قوانين و دستورات در تاريخ رشيد الدين نيست . احتمال مىرود ، كه رشيد الدين در شرح نابسامانىهاى پيش از فرمانروايى غازان مبالغه كرده باشد ، تا بتواند اصلاحات غازان را مهم جلوه دهد « 3 » . صحت و سقم گزارشهاى رشيد الدين را نمىتوان به كمك آثار ديگر تعيين كرد . اغلب بايد ما خود بكوشيم ، تا گزارش صحيح را از سقيم جدا سازيم .
چنانچه وضع مردم حقيقتا آن طور بوده است ، كه رشيد الدين ذكر مىكند « 4 » ، دريافت ماليات از آنان ، خصوصا از دشتنشينان غير ممكن مىبود .
البته نمىتوان ادعا كرد ، كه گزارشهاى مورخ ناصحيح است ؛ بلكه بايد گفت كه وى نمونههاى بسيار شديد را انتخاب كرده و تعميم داده است .
هامش
( 1 ) - رشيد الدين / وين 245 چ ، 255 چ تا 257 چ ، 258 چ تا 260 چ .
( 2 ) - رشيد الدين / وين 277 ر تا 333 ر . - خواندمير نيز قوانين غازان را از همين منبع گرفته است .
( 3 ) - رشيد الدين / وين 297 ر و چ ( زير پاى گذاردن حق ) ، 329 چ ( غارت و خرابكارى ) . - همچنين ر ك ولدى 10 .
( 4 ) - رشيد الدين / وين 299 چ ، 327 چ .