گويند ، پيامبر ( ص ) در گرماى شديد و هنگام سختى مردم و وقتى كه ميوهها رسيده و سايهها دلپذير بود آهنگ جنگ كرد و مردم دير آماده شدند ، و سورهء « براءة » امور نهانى ايشان را كشف كرد و كينهها و نفاق منافقان را روشن ساخت . إِلّا تَنْفِرُوا يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً . . . 9 : 39 - اگر نرويد عذاب كندتان عذابى دردگين . منظور آنست كه اگر همراه پيامبر ( ص ) بيرون نرويد .
ما كانَ لِأَهْلِ الْمَدِينَةِ وَ من حَوْلَهُمْ من الْأَعْرابِ . . . 9 : 120 - نرسد مر اهل مدينه را و آنها كه گرد برگرد ايشانند از اعراب . . . گويد : گروهى از اصحاب رسول خدا ( ص ) به ميان باديهنشينان اطراف رفته بودند كه به آنها فقه بياموزند و منافقان گفتند ، گروهى از اصحاب محمد در باديهها ماندند و هلاك خواهند شد ! و در مورد آنها اين آيه نازل شد . وَ ما كانَ الْمُؤْمِنُونَ لِيَنْفِرُوا كَافَّةً 9 : 122 - و نبايد كه مؤمنان همه به يك بار به جنگ روند . همچنين اين آيه نازل شد كه انْفِرُوا خِفافاً وَ ثِقالًا 9 : 41 - همه برويد سبك بار و گران بار . گويند ، منظور ساخته كار و ناساخته كار است و هم گفته شده است در اين آيه منظور از كلمهء خفاف ، جوانان و منظور از كلمهء ثقال سالخوردگان و پيران است . وَ جاهِدُوا بِأَمْوالِكُمْ وَ أَنْفُسِكُمْ في سَبِيلِ الله 9 : 41 - و جهاد كنيد به مال و تن خويش در راه خدا - كه منظور بذل اموال و جانبازى است . وَ لكِنْ بَعُدَتْ عَلَيْهِمُ الشُّقَّةُ 9 : 42 - و لكن دور شد بر ايشان مسافت ، كه منظور مدت بيست شب است .
وَ سَيَحْلِفُونَ بِاللّهِ لَوِ اسْتَطَعْنا لَخَرَجْنا مَعَكُمْ 9 : 42 - و هر آينه سوگند خورند به خداى تعالى كه اگر توانايى مىداشتيم با شما بيرون مىآمديم . منظور در اين آيه منافقان هستند . لَوْ كانَ عَرَضاً قَرِيباً وَ سَفَراً قاصِداً لَاتَّبَعُوكَ 9 : 42 - اگر بودى بهرهء دنيايى نزديك و سفرى آسان و ميانه از تو پيروى مىكردند . منظور از كلمهء عرض در اينجا غنيمت و بهره است ، و چون پيامبر ( ص ) تصميم به حركت براى جنگ تبوك گرفت منافقان شروع به بهانه آوردن كردند و بيمارى و سختى راه را بهانه ساختند . يُهْلِكُونَ أَنْفُسَهُمْ وَ الله يَعْلَمُ إِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ 9 : 42 - خويش را هلاك مىكنند و خدا مىداند كه آنها دروغگويانند . منظور آنست كه خود را در آخرت تباه مىكنند و خداوند مىداند كه آنها سالم و توانايند . پيامبر ( ص ) بهانهء ايشان را مىپذيرفت و به آنها اجازه مىفرمود كه در جنگ شركت نكنند و در اين مورد اين آيه نازل شد عَفَا الله عَنْكَ لِمَ أَذِنْتَ لَهُمْ حَتّى يَتَبَيَّنَ لَكَ الَّذِينَ صَدَقُوا 9 : 43 - خداى از تو درگذشت ، چرا دستور دادى به نيامدن ايشان ، تا پديد آمدندى براى تو آنان كه راست مىگفتند . منظور اين است كه آنها را به سفر مىآزمودى تا بدانى چه كسانى راستگو و چه كسانى دروغگويند . لا يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ . . . 9 : 44 - دستورى براى شركت نكردن از تو نمىگيرند كسانى كه ايمان آوردهاند به خدا و روز بازپسين . اين آيه وصف مؤمنان و مسلمانانى است كه اموال خود را در اين جنگ خرج كردهاند و اين جنگ « غزوة العسره » ، « جنگ سختى » هم ناميده شده است . إِنَّما يَسْتَأْذِنُكَ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِاللّهِ 9 : 45 - همانا
المغازي ( تاريخ جنگهاى پيامبر ص ) ( فارسى ) — صفحة 779
مساهمون: محمود مهدوى دامغانى
ص٧٧٩