نتوانستند نماز ظهر و عصر و مغرب و عشاء را بگزارند . ياران پيامبر ( ص ) مىگفتند : اى رسول خدا ، ما نتوانستيم نماز بگزاريم ! و پيامبر ( ص ) در پاسخ مىفرمود : من هم به خدا قسم نتوانستم كه نماز بگزارم ! تا اينكه سرانجام خداوند متعال دشمن را متفرق كرد ، و در حالى كه پراكنده شده بودند به اردوگاههاى خود برگشتند . مسلمانان گرد خيمهء پيامبر ( ص ) جمع شدند ، و اسيد بن حضير همراه دويست نفر از مسلمانان در كنار خندق ماند .
در همان حال سوارانى از دشمن ، كه خالد بن وليد فرماندهى آنها را بر عهده داشت ، به خيال شبيخون زدن به لبهء خندق آمدند كه مسلمانان ساعتى با آنها درگير شدند . وحشى هم در سپاه كافران بود ، و زوبين خود را به طفيل بن نعمان كه از بنى سلمه بود پرتاب كرد و او را كشت . وحشى بعدها مىگفت : خداوند متعال ، حمزه و طفيل را با زوبين من گرامى داشت ( به درجهء شهادت رسيدند . - م . ) و مرا به دست آن دو خوار و زبون نكرد .
چون پيامبر ( ص ) به محل خيمهء خود رسيدند ، به بلال دستور اذان دادند و او هم شروع به گفتن اذان كرد . عبد الله بن مسعود مىگفت : پيامبر ( ص ) به بلال دستور دادند كه اذان بگويد ، و اقامه براى نماز ظهر ، و پس از آن براى نمازهاى ديگر آن روز اقامه گفت .
ابن ابى ذئب همن در اين مورد برايم مطلبى نقل كرد - كه در نظر من صحيحتر است . او با اسناد خود از ابو سعيد خدرى نقل مىكرد كه گفته است : روز جنگ خندق تا پاسى از شب گذشته ، همچنان درگير بوديم تا اينكه خداوند متعال خود ، ما را كفايت فرمود ، و در اين مورد چنين فرموده است : وَ كَفَى الله الْمُؤْمِنِينَ الْقِتالَ وَ كانَ الله قَوِيًّا عَزِيزاً 33 : 25 [ 1 ] - كفايت كرد خداى تعالى يارى مؤمنان را در جنگ و خداى تعالى راست قوت و عزت .
پيامبر ( ص ) بلال را فرا خواندند ، و دستور اذان دادند ، و نماز ظهر را به بهترين صورت گزاردند ، سپس نماز عصر را به بهترين صورتى كه در وقت خود مىخواندند ، خواندند ، و سپس نماز مغرب و عشا را هم به همان ترتيب خواندند . اين موضوع پيش از آن بود كه حكم نماز خوف نازل شود كه ضمن آن خداوند مىفرمايد : فَإِنْ خِفْتُمْ فَرِجالًا أَوْ رُكْباناً فَإِذا أَمِنْتُمْ فَاذْكُرُوا الله كَما عَلَّمَكُمْ ما لَمْ تَكُونُوا تَعْلَمُونَ 2 : 239 [ 2 ] - اگر از كافران بترسيد نماز را ايستاده و به حال جماعت ، يا همچنان كه سواره هستيد تنها تنها به ضرورت بگزاريد ، چون ايمن شديد از دشمن خداى تعالى را شكر آريد و نماز را تمام گزاريد .
هامش
[ 1 ] بخشى از آيه 25 ، سورهء 33 .
[ 2 ] سورهء 2 ، آيه 245 .