آمده است ايرانيان يا روميان و يا قبيلهء هوازن است ، و هم گفتهاند : بنى حنيفهاند كه با آنها جنگ يمامه پيش آمد . تُقاتِلُونَهُمْ أَوْ يُسْلِمُونَ فَإِنْ تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ الله أَجْراً حَسَناً وَ إِنْ تَتَوَلَّوْا كَما تَوَلَّيْتُمْ من قَبْلُ يُعَذِّبْكُمْ عَذاباً أَلِيماً 48 : 16 [ 1 ] ، گويد : منظور اين است كه اگر از شركت در آن سرباز بزنيد ، همچنانكه از شركت در حديبيه خوددارى كرديد ، شما را عذابى دردناك خواهد كرد . لَيْسَ عَلَى الْأَعْمى حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْأَعْرَجِ حَرَجٌ وَ لا عَلَى الْمَرِيضِ حَرَجٌ . 48 : 17 گويند : چون آيهء 58 سورهء نور نازل شد ، مردم اشخاص كور و شل و بيماران را هم مشمول آن دانستند ، و اين آيه در آن مورد نازل شده است . و هم گويند كه اين آيه در مورد جنگ است .
محمد و معمر ، از قول زهرى برايم نقل كردند كه ، مىگفته است : از سعيد بن مسيّب شنيدم كه مىگفت : اين آيه در مورد گروهى از مسلمانان نازل شده است كه چون به جنگ مىرفتند كليدهاى منازل خود را به افراد زمين گير مىدادند ، و اين آيه دليل بر رخصت و اجازهاى است كه خداوند متعال به آنها داده است . لَقَدْ رَضِيَ الله عَنِ الْمُؤْمِنِينَ إِذْ يُبايِعُونَكَ تَحْتَ الشَّجَرَةِ . . . 48 : 18 - [ 2 ] گويد : منظور از درخت ، درخت بزرگى است كه در ريگزارهاى آنجا روييده بود . فَعَلِمَ ما في قُلُوبِهِمْ فَأَنْزَلَ السَّكِينَةَ عَلَيْهِمْ وَ أَثابَهُمْ فَتْحاً قَرِيباً 48 : 18 - منظور اين است كه صدق نيّت آنها را خداوند مىدانست و براى ايشان طمأنينه و آرامش را كه بيعت رضوان است بر آنها فرو فرستاد ، و پاداش داد ايشان را فتحى نزديك كه مقصود صلح قريش است . وَ مَغانِمَ كَثِيرَةً يَأْخُذُونَها 48 : 19 - منظور غنيمتهايى است كه تا روز قيامت به دست مسلمانان خواهد رسيد . و در آيهء بعد كه مىفرمايد فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ 48 : 20 - منظور فتح خيبر است . وَ كَفَّ أَيْدِيَ النّاسِ عَنْكُمْ 48 : 20 - و بازداشت دستهاى مردمان را از شما . گويد : منظور ، كسانى از مشركانند كه دور و بر لشكر پيامبر ( ص ) مىگرديدند به اميد اينكه گروهى از اصحاب را غافلگير سازند ، و حال آنكه مسلمانان موفق شدند ايشان را اسير كنند . وَ لِتَكُونَ آيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ 48 : 20 - منظور اين است كه صلح قريش كه بدون شمشير و خونريزى صورت گرفت مايهء عبرت است و اين خود فتح بزرگى بود . و اخرى لم تقدروا عليها - غنايم ديگرى كه به آنها دست نيافتيد . گويد : منظور ايران و روم و بنابر قولى مكه است . وَ لَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ ثُمَّ لا يَجِدُونَ وَلِيًّا وَ لا نَصِيراً 48 : 22 [ 3 ] - منظور اين است كه ، اگر قريش با شما جنگ مىكردند منهزم مىشدند و آنگاه نه از طرف خداوند براى آنها حفاظت و نگهبانى بود ، و
هامش
[ 1 ] سورهء 48 ، آيه 16 .
[ 2 ] سورهء 48 ، بخشى از آيهء 18 .
[ 3 ] سورهء 48 ، آيهء 22 .