مغازى ، مغازى محمد بن مسلم زهرى است [ 1 ] متأسفانه اين كتاب به دست ما نرسيده است ، ولى از اهميت بسيار برخوردار است ، زيرا نشان دهندهء تحول بزرگى است كه زهرى در سيره نويسى به وجود آورده است . دربارهء اهميت اين كتاب نيازى به مبالغه نيست ، زيرا اعتماد زيادى كه ابن اسحق و واقدى در كتابهاى خود نسبت به نقل مطالب آن كردهاند نمايشگر ارزش آن است . اضافه مىكنم كه ابن اسحق و موسى بن عقبه و مالك بن انس و ابو معشر و معمر بن راشد و محمد بن عبد الله بن ابى سبره همه شاگردان زهرى هستند و مطالب خود را از او گرفتهاند و سه نفر اخير از كسانى هستند كه منابع روايت واقدى به آنها بر مىگردد .
مىبينيم كه واقدى مطالب زهرى را غالبا از طريق معمر بن راشد نقل مىكند . به هر حال نخستين دورههاى درسى سيره در مدينه تشكيل شد و از آن زمان نسل به نسل و سينه به سينه به صورت گفتگوهاى درسى نقل شده است .
عبد الله بن ابو بكر
ديگر از افراد همدورهء زهرى ، عبد الله بن ابو بكر بن محمد بن حزم انصارى است ، كه هر چند تأليف كتابى در سيره به او نسبت داده نشده است ، ولى ابن اسحق و واقدى فراوان از او مطلب نقل كردهاند . ابن اسحق مستقيما از او نقل مىكند ولى واقدى به وسيلهء عبد الرحمن بن عبد العزيز و يحيى بن عبد الله بن ابى قتاده و ابن ابى سبره از او نقل مىكند . ابن حجر مىگويد : « عبد الله در سال 135 هجرى در گذشته است و هم گفتهاند در سال 130 هجرى . » [ 2 ] سومين گروه سيره نويسان قرن اول و دوم ه . ق . عبارتند از : موسى بن عقبه ( وفات در 141 ه . ق . ) ، ابن اسحق ( وفات در 151 ه . ق . ) ، معمر بن راشد ( وفات در 154 ه . ق . ) و ابو معشر ( وفات در سال 170 ه . ق . ) . اين چهار نفر همگى شاگردان زهرى هستند و به هر يك از ايشان تأليف كتابى در سيره يا مغازى نسبت داده شده است . مىتوان محمد بن عمر واقدى ( وفات در 207 ه . ق . ) را هم جزء اين گروه به حساب آورد ، زيرا او از همهء آنها - بجز ابن اسحق - مطالبى نقل كرده است و معمر بن راشد و ابو معشر از مهمترين منابع او به حساب مىآيند .
موسى بن عقبه
موسى بن عقبة بن ابى عياش اسدى از وابستگان و خدمتكاران خاندان زبير بن عوّام است . او و ابن اسحق و واقدى زير بناى مطالبى را فراهم آوردهاند كه بسيارى از
هامش
[ 1 ] كشف الظنون ، ج 2 ، ص 1747 .
[ 2 ] تهذيب التهذيب ، ج 5 ، ص 164 .