مورخان دورههاى بعد مانند طبرى و ابن سيد الناس و ابن كثير كتابهاى خود را بر آن مبنى نوشتهاند .
موسى بن عقبه كتابى در مغازى نوشته است كه تا قرن دهم هجرى هم وجود داشته ولى به دست ما نرسيده است . [ 1 ] بخشى از اين كتاب را سخاو [ 2 ] ( زاخو ) دانشمند آلمانى منتشر كرده است ، ولى نمىتوان از آن به چگونگى محتويات كتاب پى برد . اما ضمن بررسى مطالبى از آن كه در آثار ابن سعد و طبرى و ابن سيد الناس و ابن كثير و زرقانى آمده است ، به خوبى مىتوان صورتى از كتاب مغازى موسى بن عقبه را در دهن تجسم كرد . با يك نظر به مطالب منقول از آن مىتوان به شباهت ميان آن و سيره ابن اسحق پى برد . حتى در مواردى هم مطالب موسى بن عقبه از سيره ابن اسحق مفصلتر است ، و اين نشان مىدهد كه روش سيرهنگارى پيش از ابن اسحق معمول و متداول بوده است .
ابن ابى حاتم رازى با اسناد خود از معن بن عيسى روايت مىكند كه چون به مالك بن انس مىگفتند مغازى چه كسى را بنويسيم ؟ مىگفت : « بر شما باد به مغازى موسى بن عقبه كه مردى ثقه است . » [ 3 ] ابن حجر مىگويد : « ابراهيم بن منذر هم از معن بن عيسى روايت مىكند كه مىگفت : « مالك بن انس به خواندن مغازى موسى بن عقبه توصيه مىكرد . و مىگفت : « موسى بن عقبه مردى ثقه است . » در روايت ديگرى كه از مالك نقل شده گفته است : « بر شما باد به مغازى مرد نيكوكار موسى بن عقبه كه درستترين مغازى است . » و هم در روايت ديگرى از مالك چنين نقل شده است كه موسى بن عقبه مردى ثقه است ، مغازى خود را در سن كمال خويش نوشته و در آن زيادهگوئىهاى ديگران نيست . [ 4 ] ابراهيم بن منذر از محمد بن طلحه طويل روايت مىكند كه مىگفت : « در مدينه كسى در مغازى عالمتر از موسى بن عقبه نيست . » حاجى خليفه هم مىگويد مغازى موسى بن عقبه صحيحترين مغازى است . [ 5 ]
محمد بن اسحق
محمد بن اسحق بن يسار در حدود سال 85 ه . ق . در مدينه متولد شده است . او
هامش
[ 1 ] ديار بكرى ، تاريخ الخميس ، ج 2 ، ص 60 .
[ 2 ] . 449 بن ( 1904E . Sachau , erWissenschaften[ 3 ] الجرح و التعديل ، ج 4 ، ق 9 ، ص 154 .
[ 4 ] تهذيب التهذيب ، ج 10 ، ص 361 .
[ 5 ] كشف الظنون ، ج 2 ، ص 1747 .