شدند و افراد كمخرد و سست يقين باقى ماندند ، كه از جنگ خسته و از كشته شدن دلتنگ شده بودند ، گرفتار سستى گرديدند و به جستجوى آسايش برآمدند و به دستاويزها و بهانهها روى آوردند و در آن هنگام بود كه ميان ايشان برخاست و چنين فرمود :
( 1 ) « اى مردمى كه بدنهاى شما جمع شده - لشكرى را فراهم ساخته - است و انديشه و آرزوهاى گوناگون داريد ، گفتار شما سنگ سخت را سست مىسازد و كردارتان دشمنان را دربارهء شما به طمع مىاندازد . در انجمنها لاف مىزنيد و چنين و چنان مىگوييد و هنگام جنگ و كارزار فرار را بر قرار ترجيح مىدهيد . دعوت كسى كه شما را به يارى فراخواند ، پذيرفته و نيرومند نمىشود و دل آن كس كه شما را تيمار مىدارد ، آسايش نمىيابد .
بهانهجوييهايى مىكنيد كه مايهء گمراهى است ، همچون وامدارى كه در پرداخت وام خود امروز و فردا مىكند » « 1 » .
( 2 ) در جاى ديگر فرموده است : « كاش شما را نمىشناختم ، شناسايى كه سرانجامش پشيمانى و از پى بىآن اندوه بود » « 2 » . در جايى ديگر فرموده است : « دلم را از خشم آكنده كرديد و با سركشى و خوددارى از يارى دادن انديشهء مرا بر من تباه ساختيد ، تا آنجا كه قريش گفتند :
همانا على بن ابى طالب مرد دليرى است ولى او را به فنون جنگ آشنايى نيست » « 3 » .
( 3 ) و اين احوال براى پيامبر ( ص ) هم بوده است . با آنكه اسباب عزت آشكار شده بود و از سوى خدا براى آنان يقين فراهم آمده بود ، بازهم گروهى گرفتار دودلى و شك و گروهى ديگر گرفتار سستى و ناتوانى بودند ، آن چنان كه گروهى از شركت در جنگ خوددارى كردند و گروهى از ميدان جنگ گريختند و پايگاههاى خود را رها ساختند و به دشمن پشت كردند و خداوند متعال دربارهء آنان چنين مىفرمايد :
« هنگامى كه - از كوه - بالا مىرفتيد و به هيچ كس توجه نداشتيد پيامبر شما را از پشت سرتان فرا مىخواند » « 4 » . درباره كسانى كه از شركت در جنگ خوددارى كرده بودند ، خداوند چنين عتاب مىفرمايد كه « پس بنشينيد با بازماندگان » « 5 » و مىفرمايد : « و همانا برخى از شما به سختى درنگ مىكند و اگر به شما مصيبتى رسد مىگويد خداى بر من نعمت ارزانى داشت كه همراه آنان نبودم - با آنان كشته نشدم » « 6 » .
هامش
( 1 ) با اندك اختلاف لفظى به شماره 29 در بخش خطبههاى نهج البلاغه آمده است .
( 2 ) همچنين به شماره 27 در بخش خطبهها آمده است .
( 3 ) اين عبارات هم از همان خطبه 27 نهج البلاغه است .
( 4 ) آيه 153 سوره سوم .
( 5 ) بخشى از آيه 83 سوره نهم .
( 6 ) آيه 72 سوره چهارم .