رفته است و با انفاق اموال خود امور مستحب را هم انجام داده است ، امّا بدون ترديد على بن ابى طالب هم كه درودهاى خدا بر او باد در انجام شكيبايى بر بينوايى خويش از حد واجب فراتر رفته است و در آن به مرحلهاى رسيده است كه كس ديگرى را ياراى تحمل آن نبوده است و جانفشانيهايى كرده كه بر آن مكلف نبوده است و ما شرح اين موضوع را در جاى خود مىآوريم .
( 1 ) مىگوييم بنابراين ابو بكر در حالى كه توانگرى سپاسگزار بوده است اسلام آورده است و على بن ابى طالب كه رحمت خدا بر او باد در حالى كه بينوايى شكيبا بوده اسلام آورده است .
چگونه ابو بكر به سبب انفاق مال ممكن است بر او مقدم باشد ؟ كه ميان آن دو فرقى لطيف است ، بدين معنى كه آنچه براى سپاسگزار ايجاب مىكند همان براى شكيبا هم فراهم است ولى آنچه براى شكيبا ايجاب مىكند براى سپاسگزار فراهم نيست . آن كس كه بر سختى و گرفتارى شكيبايى مىكند مىتواند بگويد خدا را هم بر اين آزمون و سختى كه مرا آزموده است سپاسگزارم ، ولى توانگرى كه در عافيت است نمىتواند بگويد آرى بر اين توانگرى و عافيت هم صبر و شكيبايى مىكنم . نظير همين فرق ميان انصار و مهاجران است ، بدين معنى كه انصار در نصرت دادن خدا و رسولش همان كارى را انجام دادهاند كه مهاجران نيز انجام دادهاند ، ولى كار بزرگ هجرت در زمرهء كار انصار نيست و انصار داخل در فضيلت مهاجران نيستند و بدين سبب است كه مهاجران از انصار برتر و بلندمرتبهتراند .
( 2 ) به همين سبب فضيلت اسلام آوردن على با بينوايى و تنگدستى بر اسلام ابو بكر با توانگرى او همچون فضيلت مهاجران بر انصار است ، كه گرفتارى و سختى درويشان به مراتب بزرگتر از گرفتارى توانگران است ، همان گونه كه گرفتارى هجرت بزرگتر از كارهاى ديگر است . و به همين سبب پيامبر ( ص ) با درويشى و تنگدستى آزمون شده بود . على بن ابى طالب با درويشى اسلام آورد و با تنگدستى كه داشت با قوم خويش ستيز و از آنان كناره گرفت و با همهء نوجوانى و نياز و انگيزههاى فراوانى كه بود دنيا را از نفس خويش خلع كرد و با عزمى استوار و درست شهوت را فرو كوفت و با پيوستن به خدا و بريدن از همگان وحشت تنهايى را از دل خويش زدود . او با پرهيزگارى ، خويشتن را در پردهء عصمت قرار داد و با توكل خود را نيرومند ساخت . از خويشاونديها دورى گزيد و انس با خدا را جانشين آن ساخت و با درستانديشى ، سختى را بر خود هموار ساخت و با يقين قلبى ، صبر و شكيبايى را به كار بست .
( 3 ) و مىگوييم درويشى آزمونى بزرگ است كه عامهء مردم از آن به فتنه افتادهاند و اين
المعيار و الموازنة ( فارسي ) — صفحة 74
مساهمون: محمود مهدوى دامغانى
ص٧٤