شناخت احاديث باشد اهل حق و نظر است ، ( 1 ) ولى كسى كه نمىتواند حق را از باطل بشناسد ، چگونه ممكن است اهل افراط و مبالغه را بشناسد و بداند چه كسى كوتاهى و خطا كرده است . و در همين مورد از پيامبر ( ص ) روايت شده كه فرموده است : « چون حديثى از قول من براى شما نقل شد ، آن را بهترين صورت معنى كنيد و آنچه را كه پاكتر و به تقوى نزديكتر و هدايتكنندهتر است گمان بريد » ، در اين صورت كسى كه انديشيدن به قلب او خطور نكرده است و نظر كردن به درستى و نادرستى آن را به خود حرام كرده است و فقط خبر را از راه شنيدن تصحيح مىكند چگونه مىتواند آن را به بهترين صورت آن حمل و معنى كند ؟ بديهى است كه آنان مصداق كسانى هستند كه فقه را براى كسانى كه از ايشان فقيهتراند بر دوشت مىكشند و محدثان هر چه بخواهند بر گردن ايشان بار مىكنند و آنان مطيع فرمان بزرگان خود هستند و خداوند متعال دربارهء كسانى كه شبيه ايشان بودهاند مىفرمايد : « همچون خرى كه كتابهايى بر دوش مىكشد » « 1 » ، و مىفرمايد : « دانشمندان و راهبان خود را خدايان گرفتند » « 2 » يعنى از آنان اطاعت كردند و به سخن ايشان گردن نهادند ، و آنان همانهايى هستند كه به روز رستخيز مىگويند : « ما از مهتران و بزرگان خود فرمان برديم و ما را از راه گمراه ساختند » « 3 » .
( 2 ) اينكه كه هنوز امكان گشايش براى شما فراهم است ، درست بنگريد و دربارهء فضائل امير المؤمنين على بينديشيد تا آنچه را كه ما گفتيم آشكار و واضح ببينيد و به نادانى گرايش مجوييد و بىخبرى را ترجيح مدهيد ، كه خداى با شناخت و معرفت عبادت مىشود و خداوند متعال به انديشيدن و درست نگريستن فراخوانده و فرموده است : « آيا در قرآن نمىانديشند يا بر دلهاشان ، خود قفلهايى زدهاند » « 4 » ، و نيز فرموده است : « اگر آن را به پيامبر و اولياى امور خود رجوع مىدادند كسانى از ميان ايشان كه آن را استنباط مىكردند ، آن را مىدانستند » « 5 » ، خداوند متعال در اين آيه استنباط را ستوده است و علت اصلى استنباط ، انديشيدن و نگريستن است . آن كس كه نينديشد ، استنباط نمىكند و آن كس كه استنباط نكند ، عالم نمىشود و آن كس كه عالم نباشد ، موفق نيست و آن كس كه موفق نباشد ، گرفتار نادانى و ترديد مىشود و آن كس كه نادان باشد ، از خداى خود نمىترسد كه از خداى كسى جز آنكه او را بشناسد نمىترسد و خداوند فرموده است : « جز اين نيست كه از ميان بندگان
هامش
( 1 ) بخشى از آيه 5 سوره جمعه .
( 2 ) بخشى از آيه 31 سوره توبه .
( 3 ) بخشى از آيه 67 سوره احزاب .
( 4 ) آيه 24 سوره محمد ( ص ) .
( 5 ) بخشى از آيه 83 سوره نساء .