ميان برده است و موضوع ترك مخاصمه پيش از هجرت و به هنگامى بوده است كه دعوت اسلامى آشكار و نيرومند نبوده است و ياران دين اندك بودهاند . در اين صورت هرگاه مسلمانان نيرومند و شمارشان فزون و ساز و برگ آنان فراهم باشد ، موضوع ترك مخاصمه و پذيرش پيشنهاد صلح منتفى است ، ولى هرگاه ميان آنان اختلاف افتد و شمار اهل حق اندك گردد و شمار اهل باطل بيشتر باشند ، موضوع همچون پيش از هجرت خواهد بود و چون علت و سبب آن فراهم شود ، پذيرش پيشنهاد صلح و ترك مخاصمه واجب مىشود . شما مىدانيد كه خداوند جنگ با مشركان و جنگ با مسلمانانى را كه سركشى و خروج كنند در حد معينى واجب فرموده است ، ولى آنجا كه حكم جهاد دشوارتر بوده است در آن تخفيفى داده و فرموده است : « اينك خداوند دشوارى را از شما كاست و دانست كه در شما ناتوانى است و اگر صد تن از شما شكيبا باشند بر دويست تن چيره شوند و اگر از شما هزار تن باشند به فرمان خدا بر دو هزار تن چيره شوند و خدا با صبر كنندگان است » « 1 » . و اين محدود كردن حكمى واجب است كه خداوند در جنگ بار مردم را سبكتر فرموده است و حال آنكه پيش از آن بر صد تن جنگ كردن با هزار تن واجب بوده است .
( 1 ) مىگوييم هرگاه شمار مؤمنان از اين اندازه كمتر و شمار مشركان از شمارى كه خداوند تعيين فرموده است فزونتر باشد ، براى مؤمنان پذيرش پيشنهاد ترك مخاصمه روا و جايز است و مىتوانند از ادامهء جنگ خوددارى كنند تا شمار ايشان به اندازهاى كه خداوند تعيين فرموده است برسد ، و خداوند براى آن مرز و اندازهاى قرار داده است كه همواره در جنگ با دشمن بايد رعايت شود . به روز صفين به هنگام بروز اختلاف و پراكندگى ، فقط گروهى اندك همراه على ( ع ) ماندند . البته مردم پس از داورى داوران و روشن شدن مكر عمرو عاص و سست عنصرى ابو موسى كه خواسته و رأى خود را به كار برده بود به سوى على بازگشتند و به او پيوستند و خوارج كناره گرفتند .
( 2 ) به روز جنگ صفين اهل حق و كسانى كه با بينش درست پايدارى كردند چنان اندك بودند كه به چشم نمىآمدند و هنگامى كه صلح با كافران به هنگام اندكى شمار مسلمانان جايز باشد و گاه واجب گردد ، چگونه صلح با اهل قبله جايز نيست و اين فرمان خداوند در مورد صلح و ترك مخاصمه تا روز رستخيز استوار خواهد بود .
هامش
( 1 ) آيه 66 سوره هشتم - انفال .