حال بايد بررسى كنيم كه آيا اين سه مسئله [ يعنى تلازم - عليت - انحصار عليت ] قابل اثبات هستند يا نه ؟ و اگر قابل اثبات باشند راه اثبات آنها كدام است ؟
آيت اللّه سبحانى مىفرمايند اثبات اين سه مورد تنها به يكى از راههاى سهگانه زير ممكن است 1 - از راه وضع . به اين صورت كه ما مدعى شويم كه هيئت و قالب جمله شرطيه در عالم لغات براى دلالت بر تلازم و عليت و انحصار عليت وضع شدهاند . 2 - از راه انصراف و تبادر . به اين صورت كه بگوييم آنچه از ظاهر جمله شرطيه به ذهن مخاطب تبادر مىكند تلازم و عليت و انحصار عليت در بين شرط و جزاء است يعنى جمله شرطيه به اين سه امر انصراف دارد . 3 - از راه اطلاق كلام . به اين صورت كه بگوييم وقتى گويندهاى جمله شرطيهاى را بيان مىكند و شرط را علت تحقق و بوجود آمدن جزاء ذكر مىنمايد اما با اين حال ، تنها همان شرط را ذكر كرده و شرط ديگرى را نياورده است از همين اطلاق كلام او معلوم مىشود كه تنها شرط محققكننده جزاء همين شرط ذكر شده است چرا كه اگر علت يا شرط ديگرى براى بوجود آمدن آن جزاء وجود داشت حتما گوينده به آن اشاره مىكرد . بنابراين از همين اطلاق كلام او ، انحصار عليت ثابت مىگردد و به تبع آن دو امر قبل يعنى تلازم و عليت نيز ثابت مىشود .
بعد آيت اللّه سبحانى در مقام بررسى هريك از اين راهها مىفرمايند : حق اين است كه تلازم و عليت را مىتوان با وضع به اثبات رسانيد چرا كه هيئت جمله شرطيه به دلالت وضعيه بر تلازم و عليت دلالت دارد زيرا آنچه از ظاهر جمله شرطيه به ذهن انسان تبادر مىكند اين است كه
الموجز في أصول الفقه ( فارسى ) — صفحة 350
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٣٥٠