نداشته باشد مانند باريدن باران كه تنها وابسته بر تحقق ابر است يعنى تنها در صورتى كه ابر وجود داشته باشد باران مىبارد و به غير از ابر ، علت ديگرى وجود ندارد كه موجب باريدن باران شود . و علت غير منحصره در جايى است كه يك معلول به واسطه علتهاى مختلفى امكان تحقق داشته باشد بهطورىكه هركدام از آن علتها به تنهايى مىتوانند موجب تحقق آن معلول شوند مثلا پديد آمدن گرما بعنوان يك معلول ، در اثر عوامل و علتهاى مختلفى ممكن است بوجود آيد مانند فصل تابستان و تابش خورشيد كه خود يك علت مستقل براى گرما است يا وجود آتش كه علت مستقل ديگرى براى تحقق گرما هست يا انرژى الكتريسيته كه علت سومى براى بوجود آمدن گرما هست و . . . بنابراين علت پيدايش گرما به عنوان يك معلول منحصر در يك مورد خاص نيست بلكه عوامل مختلفى مىتوانند باعث بوجود آمدن گرما بشوند .
حال مىگوييم كه شرط سوم براى تحقق مفهوم در جملات شرطيه اين است كه رابطه علت و معلولى كه بين شرط و جزاء وجود دارد بايد از نوع علت منحصره باشد يعنى تنها همان شرط ذكر شده در قضيه موجب تحقق جزاء باشد و علت ديگرى براى بوجود آمدن آن جزاء وجود نداشته باشد .
پس اگر مجموع اين سه مورد ثابت شود جمله شرطيه داراى مفهوم خواهد بود اما اگر حتى يك مورد از اين سه چيز ثابت نشود در آن صورت جمله شرطيه ما مفهوم نخواهد داشت .
الموجز في أصول الفقه ( فارسى ) — صفحة 349
مساهمون: الشيخ جعفر السبحاني
ص٣٤٩