مسلم و سنن ابو داود و نسايى و ابن ماجه و مسند احمد بن حنبل ، غالب اين احاديث را مىتوان يافت . در كتب سيره و مغازى هم كم و بيش آمده است و كسى كه كوششى نظير كوشش ترمذى كرده ، محمد بن سعد بن منيع است كه بسيارى از اين مطالب را حدود پنجاه سال پيش از مرگ ترمذى ، در طبقات فراهم آورده است . و اين موضوع در بسيارى از آثار كهن شيعه هم از قبيل ، قرب الاسناد حميرى و بصائر الدرجات صفار و اصول كافى و آثار صدوق به ويژه من لا يحضره الفقيه و معانى الاخبار و آثار شيخ طوسى به ويژه در التهذيب و آثار مفيد ( ره ) ، به ويژه در الارشاد و الاختصاص - هر چند منسوب به او باشد - ديده مىشود .
هنر ترمذى و اهميت كار او در اين است كه تأليفى مستقل انجام داده است و تمام روايات مربوط به شمايل را يك جا جمع فرموده و زحمت مراجعه به ابواب پراكندهء آثار مختلف را از دوش پژوهشگران برداشته است و چون در روايات مربوط به اخلاق پسنديده و مكارم ، آن سختگيرى كه در روايات اصول عقايد و احكام مطرح است ، اعمال نمىشود و همرا با نوعى تسامح است ، ضرورتى براى نقد و بررسى كامل راويان ، آن چنان كه مثلا خود ترمذى در الجامع اعمال و اظهار نظر كرده است ، احساس نمىشود . در عين حال ترمذى در مواردى از كتاب شمايل هم اين دقت را معمول داشته است .
و چون صورتگرى و چهرهنگارى از امورى است كه به نظر بسيارى از فقيهان چندان مورد تأييد نبوده است ، بلكه كراهت آن تقريبا مورد اتفاق است ، جاى چنين تأليفى مستقل ، كه خواننده با مطالعه آن به وضع جسمانى رسول خدا صلى اللّه عليه و سلم آگاه شود ، بسيار خالى بوده است . ترمذى در اين تأليف خود كوشش كرده است كه به همان بيان ويژگىهاى بدنى و مكارم اخلاقى حضرت ختمى مرتبت بسنده كند و در آن از طرح معجزات و دلائل و كرامات خوددارى كرده است و البته كه در آن مورد پيش از او افرادى چون محمد بن سعد و پس از او اشخاصى چون حافظ ابو نعيم اصفهانى و ابو بكر احمد بن حسين بيهقى ، به خوبى از عهده برآمدهاند و كتابهاى دلائل النبوة را تأليف كردهاند .
تأليف كتاب شمايل در خراسان بزرگ كه به سبب بدرفتارى خلفاى ددمنش اموى و مروانى و عباسى ، همواره جايگاه جنبشهاى ضد حكومتى بوده است و كارهاى خلاف موازين شرع و عرف كارگزاران ستمگرى كه خود را نمايندگان جانشينان رسول
الشمائل المحمدية ( شمائل النبي ) ( فارسي ) — صفحة 20
مساهمون: محمود مهدوى دامغانى
ص٢٠