581
و الضّمّ ان لم يل الابن علما * او يل الابن علم قد حتما
استيناف ، مبتدا ، حرف شرط ، فعل شرط ، فاعل ، مفعول ، جواب شرط محذوف ، عاطفه ، فعل مجزوم عطف به يل ، مفعول ، فاعل ، حرف تحقيق ، ماضى مجهول و نايب فاعل جمله خبر مبتدا .
ضمّه دادن ، اگر به عقب درنيايد ، كلمهء ابن ، علمى را و يا به عقب درنيايد ، ابن را ، علم ، واجب شده است .
582
و اضمم او انصب ما اضطرارا نونّا * ممّا له استحقاق ضمّ بيّنا
استيناف ، فعل امر و فاعل ، عطف به قبل ، موصول مفعول براى يكى از دو فعل به روش تنازع ، مفعولله ، ماضى مجهول و نايب فاعل و الف اطلاق جمله صله ، متعلّق به نون ، متعلّق به بيّن مضاف و مضاف اليه مبتدا ، مبتدا ، ماضى مجهول و نايب فاعل جمله خبر و جملهء مبتدا و خبر صله .
ضمّه بده و يا نصب بده ، آن منادائى را كه براى اضطرار ( ضرورت شعرى ) تنوين داشته ، از مناداهائى كه براى آن ، استحقاق ضمّه داشتن بيان گرديده است .
583
و باضطرار خصّ جمع يا ، و ال * الّا مع اللّه و محكيّ الجمل
استيناف ، متعلّق به بعد ، ماضى مجهول ، مضاف و مضاف اليه نايب فاعل ، عطف به ياء ادات استثناء ، مضاف و مضاف اليه ظرف متعلّق به محذوف حال براى جمع ، مضاف و مضاف اليه عطف به اللّه .
به اضطرار ( ضرورت شعرى ) اختصاص يافته است ، جمع شدن ( حرف نداء ) « يا » با « ال » ، مگر ( جمع شدن آن ) با اللّه و با حكايت شدهء از جملات ( مانند يا اللّه و يا الرّجل منطلق كه در غير ضرورت شعرى نيز به كار مىرود ) .