323
و دون تفريغ مع التّقدّم * نصب الجميع احكم به و التزم
عاطفه ، مضاف و مضاف اليه ظرف مكان متعلق به احكم ، مضاف و مضاف اليه ظرف متعلق به أحكم ، مضاف و مضاف اليه مفعول براى فعلى كه به طريقهء تفسير محذوف است ، فعل امر و فاعل ، جملهء مفسّره ، متعلق به ماقبل ، عاطفه ، فعل و فاعل .
و بدون مفرّغ بودن و مقدّم بودن ( مستثناها بر مستثنىمنه ) ، نصب همه را حكم كن به آن و ملتزم باش ( يعنى اگر استثناى موردنظر مفرّغ نبود و مستثنىمنه بعد از همهء مستثناها به كار رفته بود ، نصب آنها به وسيلهء الّا واجب است . اين قسم دوم از سه قسم موارد تكرار الّا استثنائيه است ، مانند قام الّا زيدا عمروا بكرا القوم .
324
و انصب لتاخير و جىء بواحد * منها كما لو كان دون زائد
عاطفه ، فعل امر و فاعل ، متعلق به ماقبل ، عاطفه ، فعل امر و فاعل ، متعلق به ماقبل ، متعلق به محذوف صفت براى واحد ، كاف حرف جرّ ، متعلق به محذوف خبر براى مبتداى محذوف ، ماء زائده ، لو حرف مصدرى ، ماضى تامّ و فاعل ، مضاف و مضاف اليه متعلق به محذوف حال براى فاعل كان . لو و مابعد تأويل به مصدر رفته مجرور به كاف جارّه ، جملهء مبتدا و خبر محلا مجرور صفت براى واحد .
و نصب بده به خاطر مؤخّر بودن ( مستثناها از مستثنىمنه ) و بياور يكى از آنها را مثل اينكه باشد غير زائد ( يعنى در صورتى كه مستثناها بعد از مستثنىمنه بودند ، اولى را بر اساس قانون اعراب در باب استثناء ، اعراب مىدهيم و بقيه را نصب مىدهيم ، مانند لم يفوا الّا امرء الّا علّيا كه امرؤ به حسب عامل اعراب داده شده و مستثناى بعدى به وسيلهء الّا منصوب است و مانند جائنى القوم الّا زيدا الّا عمروا كه مستثناى اول به حسب قانون اعراب در باب استثناء ، منصوب شده است و مستثناى دوم به وسيلهء الّا منصوب شده است اين صورت ، قسم سوم است ) .
325
كلم يفوا الّا امرؤ الّا علىّ * و حكمها في القصد حكم الاوّل