318
و غير نصب سابق في النّفي قد * ياتي و لكن نصبه اختر ان ورد
استيناف ، مضاف و مضاف اليه مبتداء ، مضاف اليه ، متعلق به يأتى ، حرف تقليل ، فعل و فاعل جمله خبر ، عاطفه ، حرف استدراك ، مضاف و مضاف اليه مفعول مقدّم ، فعل امر و فاعل ، حرف شرط ، فعل ماضى محلا مجزوم فعل شرط و ضمير مستتر فاعل آن جواب شرط به قرينهء ماقبل محذوف است ( ان ورد فاختر نصبه ) .
غير از نصب دادن ( يعنى تابع قرار دادن ) به مستثنائى كه مقدّم و سابق بر مستثنىمنه است ، در كلام منفى گاهى مىآيد ( مانند ما قام الّا زيد القوم ) و لكن نصب دادن آن مستثناى مقدم را اختيار كن اگر در كلام وارد شد ( مانند : ما قام الّا زيدا القوم ) .
319
و ان يفرّغ سابق الّا لما * بعد يكن كما لو الّا عدما
عاطفه ، حرف شرط ، مضارع مجزوم مجهول ، فعل شرط ، نائب فاعل ، لفظ الّا مفعولبه براى سابق ، متعلق به يفرّغ ، ظرف مكان مبنى بر ضمّ مقطوع از اضافه محلا منصوب متعلق به محذوف صلهء ماى موصول ، مضارع مجزوم ناقص جواب شرط . ضمير مستتر در آن اسم ، كاف حرف جرّ و ماء زائده ، لو حرف مصدرى كه با مابعد تأويل به مصدر رفته مجرور كاف جارّه است ، لفظ الّا نائب فاعل براى فعل محذوف به طريقهء تفسير ، ماضى مجهول و نائب فاعل و الف اطلاق جمله مفسّره محلّى از اعراب ندارد .
و اگر فارغ شود ( يعنى در اسمى عمل نكرده باشد ) عاملى كه سابق و مقدّم بر الّا است ، براى ( اينكه عمل كند در ) مابعد الّا ، ( در اين صورت ) مىباشد مابعد الّا مثل اينكه اگر الّا موجود نباشد ( در كلام مانند ما قام الّا زيد كه مثل ما قام زيد است و فعل قام كه عامل و مقدم بر الّا است فارغ از عمل در ماقبل آن است يعنى در اسمى كه قبل از الّا باشد عمل نكرده است ) .
320
و الغ الا ذات توكيد كلا * تمرر بهم الّآ الفتى الّا العلا
استيناف ، فعل امر و فاعل ، لفظ الّا مفعولبه ، مضاف و مضاف اليه حال ، براى الّا ، كاف