باب اشتغال
255
ان مضمر اسم سابق فعلا شغل * عنه بنصب لفظه او المحلّ
حرف شرط ، فاعل فعل محذوف به طريقهء تفسير كه فعل شرط است ، مضاف اليه ، نعت براى مضاف اليه ، مفعول مقدم شغل ، فعل و فاعل جملهء مفسّره ، متعلق به شغل ، متعلق به شغل ، مضاف اليه ، ضمير هاء ، مضاف اليه ، عاطفه ، عطف به لفظ جواب شرط در بيت بعدى مىآيد .
اگر ضمير اسم قبلى ( يعنى ضميرى كه به اسم ماقبل خود برمىگردد ، كه نام آن ضمير مشتغل به است ) ، فعلى را ( كه نام آن فعل مشتغل است ) مشغول كند از ( عمل در ) آن اسم قبلى ( كه نام آن اسم مشتغلعنه است ) ، به وسيلهء نصب دادن به لفظ ضمير و يا محل ضمير ( جواب شرط در بيت بعدى مىآيد ) .
256
فالسّابق انصبه بفعل اضمرا * حتما موافق لما قد اظهرا
جزائيه ، مفعولبه براى فعلى كه از باب اشتغال محذوف است ، فعل امر و فاعل و مفعولبه جملهء مفسّره ، متعلق به انصب ، ماضى مجهول و نائب فاعل و الف اطلاق جملهء صفت براى فعل ، مفعول مطلق براى فعل محذوف ، صفت دوم براى فعل ، متعلق به موافق ، حرف تحقيق ، ماضى مجهول و نائب فاعل و الف اطلاق جملهء صلهء ماى موصول .
پس اسم قبلى را نصب بده آن را حتما ، به وسيلهء فعلى كه در تقدير گرفته شده و موافق است با فعلى كه به تحقيق ظاهر گرديده شده است .
257
و النّصب حتم إن تلا السّابق ما * يختصّ بالفعل كان و حيثما
استيناف ، مبتداء ، خبر ، حرف شرط ، فعل ماضى فعل شرط ( جواب شرط آن محذوف است ، يعنى فالنصب واجب ) ، فاعل ، موصول اسمى مفعولبه ، فعل و فاعل جمله صله ، متعلق به يختصّ ، جار و مجرور متعلق به محذوف خبر براى مبتداى محذوف ، عاطفه ، عطف به ان .