ولى در جريان اين آخرين طغيان بود كه مشاهده شد عدهاى از شخصيتهاى پرهيزگار ( كه آنها را قراء يا قاريان قرآن مىناميدند ) دست از بىطرفى برداشته و به صورتى كم و بيش علنى به طرف ابن اشعث رفته بودند . براى اينكه مثالى بزنيم متذكر مىشويم كه انس بن مالك ( متوفاى 91 / 709 ) مصاحب قديمى پيامبر كه يك بار در طغيان عبد اللّه بن زبير دخالت كرده بود ، با ابن اشعث هم ، همپيمان شد . « 93 » حجاج با سرعت انتقالى كه در استشمام مخاطرات داشت . و اين يكى از خصايص عادى اشخاص ستمگر است - خطر يك مخالفت شديد را احساس كرد .
بخصوص ، وحشت او از اين بود كه اين مخالفت از ناحيهء مردمى پرهيزگار و نيكنام است . او به خوبى دريافت كه غير ممكن است ميان آنچه بنام طرفدار گفته مىشود و آنچه باسم مؤمن و وجدان او بيان مىگردد ، فرق و تمايزى قائل شد . مثلا دربارهء انس مشكل بود كه خادم ضد خليفه را بكوبد بدون اينكه به محدث وقارى قرآن كه براى قراءت خود ، مصحفى همانند مصحف ابن مسعود و ابى را برگزيده لطمهاى وارد آورد . « 94 » باحتمال زياد اشخاصى كه احاديث كتبى ابى و على ( ع ) و ابن مسعود و ابو موسى اشعرى را نگهميداشتند ، تحت تعقيب قرار مىگرفتند ، حال چه در اثر ميل به پيروزى مصحف عثمانى باشد و چه به منظور از بين بردن فرقه بازى و يا خفه كردن مخالفت در نطفه . اگر بخاطر بياوريم كه چند سال پيش براى از بين بردن صحفى كه نزد حفصه بود ( ص 88 همين كتاب ) چه وسايلى برانگيخته شد ، مىتوان
هامش
( 93 ) دربارهء انس و شركتش در جنبش ضد اموى ابن اشعث مراجعه كنيد : و نسنك دائرة المعارف اسلام ( مقالهء انس ) 1 : 350 و بدليلى مشابه است كه محدث و متقى سعيد بن جبير شاگرد ابن عباس ، بدست حجاج در سال 95 / 714 از بين رفته است . ابن خلكان 1 : 205 ببعد .
( 94 ) اين موضوع از تعدادى قراءتهائى كه به انس منسوب است و به ابن مسعود و ابى هم انتساب دارد ، استنباط گرديده است . به جفرى 215 مراجعه شود . دانستن اين مطلب چندان مهم نيست كه آيا قراءت انس مخصوص خود او بوده و يا از آن دو نفر معاصرين خود گرفته است . مهم آنجاست كه تذكر بدهيم اين متن با مصحف عثمانى منطبق نيست .