شد « 91 » .
طبيعى است كه رجال دولتى در برابر مسائل وحدت داخلى و اختلافاتى كه احيانا ممكن بود از متن قرآنى سرچشمه بگيرد نمىتوانستند بىاعتناء بمانند .
بدين ترتيب ، حوادث سياسى كه به شدت هم وخيم بود و اثر آن مىتوانست حداقل به واژگون ساختن حكومت بكشد ، دولت اموى را بر آن داشت كه دربارهء مسألهء انتشار مصحف عثمانى بىاعتنائى نشان ندهد . اگر ملاحظه كنيم كه دو شهر عراق : بصره و كوفه چه اهميت زيادى داشتند و نيز اگر ملاحظه نمائيم كه از اين دو ايالت بود كه مهمترين ابتكارات براى تثبيت مصحف انجام گرفت در آن صورت قبول خواهيم كرد كه نكات فوق كاملا طبيعى بوده است .
حجاج كه مسؤول پايان دادن به جنبش ضد خلافتى عبد اللّه بن زبير در حجاز و برادرش مصعب در عراق و سپس شورشهاى مداوم خوارج بود وظايف خود را با موفقيت كاملى بانجام رساند . معذلك ، به سال 81 / 700 رقيب ديگرى بنام ابن اشعث بر عليه خليفهء دمشق قيام كرد . اشعث به پشتيبانى عناصر ايرانى و خوارج پيروزيهائى بدست آورد كه او را تا بصره هم كشاند . سپس شكست خورد ، به مشرق ايران رفت و بالاخره بدست حجاج افتاد ( به سال 85 / 704 ) . « 92 »
هامش
( 91 ) دربارهء عبيد اللّه بن زياد كه در ابتدا در زمان خلفاى نخستين اموى حاكم خراسان و بعد حاكم بين النهرين بود ( متوفى در 67 / 686 ) مقالهء زترتستين در دائرة المعارف اسلام 4 : 1037 ديده شود .
دربارهء حجاج بن يوسف كه ابتدا حاكم حجاز بود و بعد از در هم كوبيده شدن انقلاب ابن زبير ، حاكم بين النهرين و ايالات ايران ( از 75 / 694 تا 95 / 714 ) گشت به لامنس دائرة المعارف اسلام مقالهء حجاج 2 : 215 مراجعه شود .
( 92 ) دربارهء انقلاب ابن اشعث مراجعه كنيد : هوارت : تاريخ عرب 1 : 267 :
سليگسوهن : دائرة المعارف اسلام ( مقالهء عبد الرحمن بن محمد بن اشعث ) 1 : 57 ببعد .
( او همان كسى است كه مخفىگاه مسلم بن عقيل را به عبيد اللّه بن زياد نشان داد ( 60 / 680 ) و هفت سال بعد در كنار مصعب عليه مختار جنگيد و بالاخره عليه حجاج قيام نمود . مقالهء ابن اشعث از وكسيا واگليرى در دائرة المعارف اسلام چاپ دوم و دانشنامهء ايران و اسلام 3 : 416 - 423 . زركلى : اعلام 4 : 98 . م ) .