مصحف عثمانى ، افسانهاى است . كه بعدها در زمان خلافت عبد الملك اختراع شده تا پايهء محكمترى براى اصلاح نص قرآنى ( كه دربارهاش صحبت خواهيم كرد ) ايجاد نمايند ؟ « 88 » البته نمىتوان اين فرضيهء احتمالى كازانوا را كه بوسيلهء اخبار قوى و مثبتى رد شده قبول كرد . اما بطور سادهترى مىتوان تصور كرد اين نسخ عثمانى كه در آغاز كار تعدادش اندك بوده ، بعدها در شهرهاى محلى نسخههاى مكررى از آن تهيه كردهاند و بتدريج نسخههائى كه رسم الخط دقيقترى داشته و به صورت زيباترى عرضه مىشد ، جايگزين آنها شده است .
در مدت سى سال ، يعنى در طول دورهاى كه از خلافت على ( ع ) 35 / 656 تا خلافت خليفه پنجم اموى عبد الملك 65 / 685 طول مىكشد ، اوضاع مبهم به نظر مىرسد . در اين مدت تمايلات مختلفى وجود داشته كه با هم مواجه مىشوند ، ولى مصحف عثمانى همچنان بر نفوذ خود مىافزايد زيرا پشتيبان آن ، فرقهاى است كه آن را تدوين نموده و در سوريه مقام شامخى دارد . شايد مقارن همين ايام بوده كه نظريهاى بوجود مىآيد كه نشان مىدهد تا چه اندازه اقدام عثمان ضرورى بوده است . براى پارهاى از مؤمنان بواقع اين كلمات ( كلام ) قرآن نبوده كه اهميت داشت ، بلكه مهم توجه به روح آن و معناى آن بود . از آن موقع به بعد ، اگر كلماتى تنها مترادف بودند و اختلاف ديگرى نداشتند ، انتخاب آنها يكسان و مساوى مىنمود . « 89 » بنابراين ، نظريهء « از حفظ خواندن بر حسب معنى »
هامش
( 88 ) كازانوا : 141 ببعد .
( 89 ) نلدكه 3 : 105 ( در يادداشت 1 مرجع به طبرى كه غير صحيح است ) روايتى را نقل مىكند كه بر حسب آن صحابى كهنسال پيامبر ( ص ) انس بن مالك ( متوفاى 91 / 709 )