و عمر ، در اقدامات خود كسب كرده بودند ، او استفاده نكند ؟ بدين ترتيب ، مسأله خيلى روشن بود و او خود را وارث اعقاب بزرگ معرفى مىكرد .
بدين جهت عثمان ، از اين حيث و از بسيارى جهات ديگر ، كار پيشقدمان خود را دنبال كرد . بدين سان خطر تفرقه اگر هم بتمامى از بين نمىرفت ، لااقل تقليل مىيافت . مصحفى مديون ابتكار خليفهء پيش در دست بود و مسأله بر سر اين بود كه اين مصحف در طراز نص مقدس قرار گيرد . بدين - ترتيب ، براى يك بار ، منافع يك گروه ، با منافع تمام جامعهء اسلامى منطبق مىشد .
هر چند تصميم عثمان از نقطه نظر سياسى شايستهء ستايش قطعى است ، اما در نحوهء اجراء ، اين شايستگى را سزاوار نيست .
اگر به اخبار روائى يعنى تنها منبع هميشگى خود تن در دهيم ، اين انجمن ، مصحف ابو بكر را كه همان اوراق « صحف » امانتى نزد حفصه بود ، به عنوان اساس كار خود انتخاب كرد . بدين هستهء اصلى ، تمام قسمتهاى متفرقهاى كه بازيافتنش امكانپذير بود ، افزوده شد . در واقع امر و بطور كلى ، كار با يك جمع اضافه و تصحيح مصحف ابو بكر - زيد بن ثابت ، پايان گرفت . واقعيتى خيلى عرضى : به متون نوشته شده در زمان پيامبر بر روى مواد طبيعى ، مانند : سنگها ، استخوانهاى كتف و غيره توجهى نشد و براى اين كه متنى شفاهى و يا كتبى مورد قبول قرار گيرد ، بايستى سنديت آن بدلايل مشهودى ( شهادت ) ثابت مىگرديد . « 72 » اين كار متمم ، با يك تجديد نظر در متن مضاعف مىگرديد . چنان كه در موقع مقايسه سه تكهء مكتوب بر روى استخوان كتف بز ، عثمان از ابى تقاضا مىكند عبارتى را كه
هامش
( 72 ) اتقان : 73 ،