مستدرك
ضميمهء 1
آرزوى ديرينى بود كه فرصتى دست دهد تا به تفصيل در مورد بعضى از نظريات مستشرقان كه اصولا آبشخورش اختلاف عقيدتى مذهبى و يا منافع مادى و استعمارى بوده ، جواب كافى داده شود . در آغاز تصور مىرفت كه جايش همين جا و در ذيل ترجمهء موجود باشد . اما تفصيل امر و احتراز از تطويل كلام ، موجب شد كه جواب كافى و مفصل را فعلا به بعد موكول سازد و اينجا به چند اشارتى كلى در مورد چند نكته اكتفاء ورزد .
يكى اينكه مبنا و ريشهء اصلى بسيارى از بحثها و جنجالها ، مطامع و اغراض خاص است . اين اغراض كه بيشتر هدف استعمارى دارد ، به تبع زمان و مكان شكل مىگيرد و بر حسب موقعيت رنگ مىپذيرد . اما محتوا و كنه مطلب را كه مىشكافيد ، غرض از درون آن پيداست . نكتهء مهمى كه بايد بدان توجه مخصوص داشت اين است كه بيشتر بحثهاى مستشرقان عينا و يا به صورتى متخذ از همان بحثهائى است كه از قرنها پيش ميان علماى اسلامى مطرح بوده است . مىدانيم كه يكى از روشهاى متقن علمى دانشمندان اسلامى بحث و كنكاش بوده ، يا به عنوان مباحثه در ميان خودشان و يا در مقام احتجاج بر عليه خصم . . منتهى چون بحثهاى علمى تنها در ميان علماء مطرح مىشده و همگانى نبوده ، لذا آگاهىها منحصر به همان حوزهها و مجالس علمى و كتب پيچيدهء فنى باقى مىمانده و در دسترس همگان قرار نمىگرفته است . مستشرقانى كه بيشتر در پى يافتن نقض و ايرادى بودهاند همان بحثهاى مورد گفتگو و مباحثهء علماى اسلامى را عينا به همان شكل و يا حداكثر با تغيير صورت و با آب و رنگ تازهاى با جنجال و سر و صدا و بزرگ كردن