ننسخ من آية او ننسها فأت بخير منها او مثلها » ( آيهء 106 سورهء بقره ) مىباشد . بحث اصلى در اينجا بر سر « ننسها » پيش آمده . مفسران اين عبارت را بر حسب قراءتهاى مختلف به چند معنى گرفتهاند : فراموش گردانيدن ، تأخير انداختن و ترك كردن .
در هر حال و به هر معنائى كه گرفته شود سئوال اصلى اين خواهد بود كه آيا اين آيه شامل حال رسول خدا ( ص ) نيز خواهد بود يا نه ؟ . . . گر چه عدهاى از علماى تسنن مثل سيوطى و ابن كثير و غيره اشكالى نمىبينند كه فراموشى بر پيامبر هم دست داده باشد ، ولى بيشتر علماى خاصه چنين اعتقادى ندارند و پيامبر ( ص ) را مصون از نسيان و سهو مىدانند . در اين صورت ، اين آيهء شريفه شامل حال پيغمبر اكرم ( ص ) نمىشود زيرا خداوند فرموده بود : « و اذكر ربك اذا نسيت ( سورهء كهف آيهء 24 ) خداى را به ياد آور چون فراموش كردى » .
آيهء نسخ آيهاى است مدنى ، در صورتى كه در سورهء قيامت كه سورهاى است مكى خداوند فرموده بود كه جمع و قراءت قرآن بر ماست . . . و بر ما هست كه آن را بيان كنيم ( 75 : 16 - 19 ) و پيش از اينكه آيهء مدنى مورد بحث ( آيهء 106 سورهء بقره ) نازل شود ، از همان زمان كه پيامبر در مكه بود و اوايل نزول وحى بود خداوند بر او منت نهاده بود كه : « سنقرئك فلا تنسى . الا ما شاء اللّه » ( سورهء 87 الاعلى آيهء 6 و 7 ) . « ما آيات قرآن را بر تو قراءت مىكنيم تا هيچ فراموش نكنى . مگر آنچه خدا خواهد » . اين منت بزرگ خداوند است بر رسول خود و اگر پيامبر مثل سايرين آيات را فراموش مىكرد كه اين ديگر منت نداشت . اما استثناى « الا ما شاء الله » چيزى از قدرت اين نظر نمىكاهد ، اين استثناء تنها قدرت خدائى را مىرساند و بس . اين استثناى منقطع است و براى تاكيد نفى به كار رفته ، بدين معنى كه وقتى آيات را بر تو فرو مىخوانيم فراموشى آن براى تو غير ممكن است . مگر اينكه خدا بخواهد كه ترا فراموش گرداند . يعنى جز مشيت الهى هيچ عامل ديگرى نمىتواند كه موجب فراموشى تو گردد و البته هيچ چيز مشيت او را تغيير نخواهد داد . اما مشيت الهى هم هرگز بر اين امر تعلق نگرفته است . چنان كه خداوند چندين جا و از جمله در نظير همين مورد فرموده :
« و لئن شئنا لنذهبن بالذى اوحينا اليك ( 17 : 86 ) و اگر بخواهيم آنچه بر تو وحى كردهايم از ميان خواهيم برد » . كه امام صادق ( ع ) فرمود : نه هرگز خداوند خواست و نه وحى را خواهد بود . در اين باره هم مىتوان گفت كه نه هرگز خداى خواست و نه پيامبر را در امر تبليغ رسالت و ابلاغ حكم دچار نسيان ساخت . پس پيامبر اكرم
در آستانه قرآن ( فارسى ) — صفحة 306
مساهمون: رژى بلاشر
ص٣٠٦