مردد نماندند . چند قسمت از اين نوع را كه بوسيلهء متنبى شاعر ( متوفى 354 / 955 ) در جوانى ساخته شده مىشناسيم . همچنين متونى با همين هنجار منسوب به حلاج عارف ( متوفى 309 / 922 ) « 240 » در دست داريم .
بالاخره مىدانيم كه در همين اواخر على محمد ( متوفى 1266 / 1850 ) مؤسس مذهب مخالف موسوم به بابى « 241 » كتابى موسوم به « البيان » ساخته كه هدفش اگر هم جايگزين شدن قرآن نباشد ، تكميل آن مىباشد .
بهر صورت ، آن مخالفتها در صدر اسلام و اين انكارات بعدى ، همه كارهاى پراكندهاى بود و در مجموع جامعهء اسلامى به اصل غير قابل تقليد بودن قرآن معتقد شد .
براى يكنفر غربى كه كم و بيش به فرهنگ و ادب يونان و لاتين آشنا باشد و تحت نفوذ افكار مذهبى يهود و نصارا قرار گرفته باشد ، خيلى مشكل است كه بتواند آن شورى را كه تبليغ قرآنى برانگيخته تجسم و تصور نمايد . اين تهييج زيبائى كه بر اثر اين كلمههاى تبليغى در مؤمنان پديدار شده ، اين سرزنش كردنها ، اين گونه نقاشيهاى روز مكافات ، اين افسانههاى مذهبى كه بسيارى از آنها براى بعضى هيچ تازگى نداشته ، اينها به چه چيز بستگى داشته است ؟ اين هيجان ، اين حالت « شاعرانه » به قول « والرى » جز به خصلت ذاتى كلام قرآنى ، چگونه مىتواند توصيف
هامش
( 240 ) ماسينيون : حلاج : 57 ، 72 ، شمارهء 18 ، 74 شمارهء 25 .
( 241 ) دربارهء شخصيت باب و بابيگرى ر ك . هوارت : دائرة المعارف اسلام كلمهء باب و بابى 555 و 558 ؛ نيكلا : چند سند مربوط به بابيگرى در روزنامهء آسيائى 224 ( 1934 ) 107 ببعد . دربارهء شك در مورد غير قابل تقليد بودن قرآن ر ك . ابن حزم 3 : 15 ببعد ( با انكار ) گلدزيهر : مطالعات اسلامى 2 : 401 ببعد .