گردد ؟ . حتى شنوندهء اروپائى هم كه زبان عربى نداند ، در برابر استماع قراءت برخى از سورههاى قرآن تحت تاثير قرار مىگيرد ؛ تا چه رسد به معاصران محمد ( ص ) و يا لااقل آن كسانى كه بغض و كينه بر ديدگانشان پردهء ظلمت نكشيده بود .
نزد آنها كه دل به محمد ( ص ) سپرده بودند و آنها كه در آستانه ايمان بودند ، در آن شور مذهبى ، محال است ميان محصول محتواى تبليغ و آنچه نتيجهء صورت تبليغ است تمايزى قائل شد . ( به سخنى ديگر ، ميان مفهوم تبليغ و زيبائى آن رابطهاى است كه نمىتوان آن دو را از هم جدا ساخت . م ) نزد ايشان ، نوعى حساسيتى ارثى در برابر آهنگ و موسيقى كلمات وجود داشت . حتى ابهام نخستين وحىها بر روى گروندگان اوليه اثر مىگذاشت .
و برخى بدست رمز سپرده شده بود . اين براى آنها عبارت بود از يك نوع كاربرد كلمات سحرآميزى كه با تعابير منطقى قابل تفسير و تاويل نبود ، ولى حالتى بود كه شباهت زيادى به خلسهء حاصله از موسيقى محض داشت . موفقيت تبليغ سرانجام در مجموعهء جامعه تثبيت شد و اين البته در آغاز مبتنى بر تجربه تعداد معدودى بود . بعدها علماى اسلامى خود را وظيفهدار دانستند كه « كتاب اللّه » را منبع اساسى معانى و بيان زبان عربى بدانند . اين تمايل موجب پيدايش ادب وسيعى شد كه مخصوصا در رسالهء باقلانى ( متوفى 403 / 1013 ) « دربارهء غير قابل تقليد بودن قرآن » به چشم مىخورد . « 242 » اسلوب قرآن ، همانطور كه در آغاز هر يك از ادوار
هامش
( 242 ) ابو بكر محمد بن عبد الطيب قاضى و متكلم ، شاگرد اشعرى . ر ك . بروكلمن ضميمه 349 ، اين اثر چندين بار در قاهره چاپ شده است .
دربارهء اين علوم مراجعه كنيد : اتقان 2 : 45 - 134 . صباغ : استعاره در قرآن ( پاريس