براى پايان سخن بايد اين نظر ابن النديم را هم ( پايان قرن چهارم / دهم ) دربارهء نخستين گام براى تكميل خط « 110 » ذكر كرد . به عقيدهء اين نويسنده « نخستين كسى كه در صدر اول به قرآن نويسى پرداخت و به حسن خط شهره شد خالد بن ابى الهياج بود كه براى خليفه وليد بن عبد الملك ( از 86 تا 96 / 695 - 705 ) بدين كار مأمور شده بود و هم او است كه كتيبهء قبلهء مسجد النبى ( ص ) را در مدينه - ترسيم كرده بود . همين مؤلف از دو خوشنويس ديگر نيز نام مىبرد . يكى مالك بن دينار ( متوفاى 130 / 747 ) و ديگرى قطبه معاصرش كه « مبتكر چهار سبك نوشتن است كه از يكديگر مشتق شدهاند » و « ماهرترين خطاط خط عربى در روى زمين بود » . اين مطالب مسلما دربارهء اصلاحاتى كه مورد علاقه ماست اطلاعى بدست نمىدهند ولى اين مزيت را دارند كه در زمينهاى بسيار كمياب و نادر نكتههائى از زمان وقايع در بردارند .
دربارهء اين اخبار از چه منابعى مىتوان براى شناسائى خطوط قديمى يارى جست ؟
مجموعههاى قابل ملاحظهاى مخصوصا در اسلامبول ، كتابخانهء ملى پاريس ، موزهء بريتانياى لندن و كتابخانهء سلطنتى مصر وجود دارند . « 111 » با اين مواد مىتوانيم تحول خط قرآنى را بطور كلى در طول 12 قرن مورد بررسى قرار دهيم .
هامش
( 110 ) فهرست ابن النديم ص 6 س 9 ، ص 7 س 12 ، همين اثر گر چه متاسفانه با دقتى كمتر ، ولى بهر صورت اشارههائى به روش الفباء دارد كه بعد اشاره خواهد شد .
( 111 ) كازانوا : 126 ببعد .
ولى نفيسترين مجموعه متعلق به كتابخانه آستان قدس مشهد است كه متاسفانه فهرست مرتب و دقيقى از آن در دست نيست . م .