را در زمينه منابع و پايههاى استدلال بياوريم و اصول اساسى و منابعى كه قرآن كريم بر پايهء آن ، استدلالهاى خود بنا نهاده است بشناسيم ، هر چند مقام قرآن بالاتر از اين حرفهاست و معجزه ذاتى است و مانند كلام بشر نيست ، امّا از جنس آن و از حروف و الفاظ آن تشكيل شده است .
منابع استدلال
مى گويند : استدلالى كه از منابع ذاتى ، يعنى ذات موضوع برگرفته شده و شبيه برهان منطقى است - هر چند از آن بالاتر است - شش مورد يا منبع مى باشد ، 1 - تعريف ، يعنى شناخت ماهيت 2 - تجزيه ، يعنى ذكر اجزاء موضوع 3 - تعميم و سپس تخصيص 4 - علت و معلول 5 - مقابله 6 - تشبيه و آوردن امثال .
الف - استدلال از راه تعريف
استدلال از راه تعريف به اين كيفيت است كه دليل مدّعا از خود « موضوع » مورد بحث گرفته شود ، مثل اين كه از حقيقت خود بتها دليل بياوريم كه آنها شايستگى پرستش را ندارند و يا از راه بيان صفات خدا ، اثبات شود كه تنها او سزاوار پرستش است ، بنابر اين وقتى موضوع سخن ذات بارى است ، از راه بيان صفات و آفرينش هستى ، براى اثبات الوهيّت او ، استدلال مىشود و ذات بارى جز به صفات او شناخته نمىشود .
نمونه اين نوع استدلال آيات زير است :
إِنَّ اللَّهَ فالِقُ الْحَبِّ وَ النَّوى يُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ
. . .
سُبْحانَهُ وَ تَعالى عَمَّا يَصِفُونَ
« خداوند ( در زير زمين ) دانه و هسته خرما را مىشكافد و زنده را از مرده و مرده را از زنده پديد آرد ، آن كه چنين تواند كرد خداست ، پس چگونه نسبت خدايى را به ديگران مىدهيد ؟ او شكافنده پردهء صبحگاهان است و شب را براى آسايش خلق مقرّر داشته و خورشيد و ماه را به نظم و حساب به گردش درآورده ، اين تقدير خداى مقتدر داناست ، و اوست كه چراغ ستارگان را براى