« و پرهيزكاران را فوج فوج به سوى بهشت برند و چون بدان جا رسند همه درهاى بهشتى به رويشان باز شود ( و به نعمتهاى الهى رسند ) » 271 حذف در اين موارد از ذكر بليغتر و گوياتر است ، زيرا ذهن انسان به هر سو مىرود و معانى گوناگون به ذهنش مىآيد و اگر جواب ذكر شود ، دلالت جمله به همان اندازه محدود مىشود ، مثل اين كه بگوييم : « اگر على را بين دو صف ببينيم » و جواب را نياوريم ، اين جمله رساتر از بيان جواب است » اين خلاصهاى از سخن « رمانى » در مسأله ايجاز به حذف بود .
در اين جا دو نكتهء شايان ذكر است .
نكته اوّل اين كه گاهى ايجاز در حذف در بخشى از كلام وجود دارد با اين كه خود كلام در مقام اطناب است و اين نكته در پارهاى از مثالهايى كه در گفتار « رمّانى » بود به چشم مىخورد مثل آيهء « برّ » كه با اطناب به وصف كسانى كه سزاوار نيكى هستند پرداخته است و مىفرمايد :
لَيْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَكُمْ قِبَلَ الْمَشْرِقِ وَ الْمَغْرِبِ وَ لكِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ وَ الْمَلائِكَةِ وَ الْكِتابِ وَ النَّبِيِّينَ وَ آتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساكِينَ وَ ابْنَ السَّبِيلِ وَ السَّائِلِينَ وَ فِي الرِّقابِ وَ أَقامَ الصَّلاةَ وَ آتَى الزَّكاةَ وَ الْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذا عاهَدُوا وَ الصَّابِرِينَ فِي الْبَأْساءِ وَ الضَّرَّاءِ وَ حِينَ الْبَأْسِ أُولئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَ أُولئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ
« نيكو كارى بدان نيست كه روى به جانب مشرق يا مغرب كنيد ، لكن نيكو كار كسى است كه به خداى عالم و روز قيامت و فرشتگان و كتاب آسمانى و پيامبران ايمان آورد و دارايى خود را در راه دوستى خدا به خويشان و يتيمان و فقيران و رهگذران و گدايان بدهد و هم در آزاد كردن بردگان صرف كند و نماز به پا دارد و زكات مال بپردازد و با هر كه پيمان بستند ، به موقع وفا كنند و در كارزار و سختى و رنج شكيبا باشد ، كسانى كه به اين اوصاف آراستهاند آنان به حقيقت راستگو و پرهيزكارند » 272 مى بينيم كه آيه به طور كلى و رويهم رفته در مقام اطناب است نه ايجاز ، امّا در عين حال در بخشى از آيه ايجاز به كار رفته است ، از اينرو مىگوييم در اين جا ايجاز نسبى يا جزيى است .